C. Cengiz Çevik'in resmi sitesi

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümünde Doktora Öğrencisi. Yeditepe Üniversitesi ve Doğa Koleji'nde Latince Okutmanı, yazar, okur, eyler!

Non putaram: Latince ve Türkçe yakınsaması mı?

Yukarıdaki Latince paragraf Cicero’nun De Officiis‘inden (1.23.81) alındı.

Cicero yukarıdaki paragrafta şöyle diyor: “Bunlar [zor durumlardan sarsılmadan / alnının akıyla çıkabilmek, serinkanlılığını korumak vs.] [yetkin] bir ruhun niteliğidir, buna karşın düşünce yoluyla geleceği önceden kestirmek; olayların hangi yöne gideceğini ve hangi durumda ne olması gerektiğini önceden belirleyebilmek ve sonunda asla ‘düşünmemiştim’ lafına mecbur kalmamak yetkin bir zihnin becerisidir.”

Cicero bağlamda ve “düşünmemiştim” olarak Türkçeye çevirdiğim “non putaram” ifadesiyle yüce bir zihnin (ingenium magnum)  gelecekte olacakları muhakeme yeteneğiyle önceden tahmin edebileceği / sezebileceği için, hiçbir olayın sonunda “bunun böyle olacağını düşünmemiştim / hiç böyle olacağını sanmıyordum” demeyeceğini anlatmaya çalışıyor, bu yüce bir zihnin (bilgenin) hazırlıklı oluşuna bir örnektir.

Latincede koşul ve zaman / sebep yan cümlelerinde veyahut dolaylı ifadelerde kullanılan Subiunctivus (İstek) kipi farazî bir zamana ve anlama seslenir. Net / kesin bir zamana ve anlama seslenen ifadeler genelde Indicativus (Haber) kipinde olur. Buradaki çekilmiş “[non] putaram” fiili de, hem syntax hem de semantik bağlamında gerçekleşmemiş / kesin olmayan bir zamana aittir. Cicero birisinin resmen gerçekleşmemiş / farazî bir durumda, ne diyeceğini -ikinci bir farazî durum olarak- bize aktarıyor.

Dün metnin bu bölümü üzerinde çalışırken, elimdeki “M. Tulli Ciceronis De Officiis, Libri Tres, Accedunt in usum iuventutis Notae Quaedam Anglice Scriptae, Ex Editione Postrema et Emendatissima Valpiana, Hogan & Thompson…, Philadelphia 1833” künyeli İngilizce açıklamalı/dipnotlu edisyonda söz konusu “non putaram” ifadesine de bir dipnot düşüldüğünü gördüm. İlgili dipnotta iki sözcükten oluşan bu ifadenin, özlü anlatım konusunda, Latincenin modern dillere üstünlüğünü örneklediği söylenir, zira yazara göre, “non putaram”ı İngilizce ya da Fransızca gibi dillere çevirirken (en az?) altı sözcük kullanmak şarttır (s.72). Örneğin hem “On Duties, Ed. by M. T. Griffin – E. M. Atkins, Cambridge University Press, (ninth print.), 2003” hem de “De Officiis, tr. W. Miller, The Loeb Classical Library, Ed. T. E. Page – W. H. D. Rouse, W. Heinemann Pub. London (The Macmillan Co. Pub., New York), 1913” künyeli çevirilerde ilgili ifade “I had not thought of that” şeklinde İngilizceleştirilmiş, yani:

Non putaram = I had not thought of that

“Valpiana…” edisyonunda Latincenin -fiil nezdinde- üstünlüğü olarak gösterilen “az / iki sözcükle çok anlam ifade etme” (çokluluk kriteri: zaman [kip] ve şahıs [tekil/çoğul ya da cinsiyet]) niteliği göz önünde tutulursa, sondan eklemeli olduğu için kimi Modern dillerden farklı olarak olumsuz yapan ek bir ifadeye ve farazî ya da gelecek/geçmiş/uzak geçmiş gibi farklı zaman dilimleri için yine ek bir ifadeye gerek duymayan Türkçenin -fiil nezdinde- Latinceden bile daha az /tek sözcükle ilgili anlamları verebildiği  ve bu yüzden Türkçe’nin “özlük” bakımından -tekrar ediyorum: fiil nezdinde- Latinceye diğer Modern dillere kıyasla “daha” yakınsadığı iddia edilebilir.

Latincede koşul ve zaman / sebep yan cümlelerinde veyahut dolaylı ifadelerde kullanılan Subiunctivus (İstek) kipi farazî bir zamana ve anlama seslenir. Net / kesin bir zamana ve anlama seslenen ifadeler genelde Indicativus (Haber) kipinde olur. Buradaki çekilmiş “[non] putaram” fiili de, hem syntax hem de semantik bağlamında gerçekleşmemiş / kesin olmayan bir zamana aittir. Cicero birisinin resmen gerçekleşmemiş / farazî bir durumda, ne diyeceğini -ikinci bir farazî durum olarak- bize aktarıyor.

Bu aktarımı Türkçeye “düşünmemiştim” şeklinde çevirdiğimizde, dilin anlam derinliği “üzerine düşünmediğimiz şeyi” üstü örtük bir biçimde bize sunduğundan (Latincesinde de olduğu gibi) İngilizcesinde karşımıza çıkan “of that” gibi bir işarete gerek duymayız, “düşünmemiştim” ifadesini “bunu hiç düşünmemiştim” ya da “bunun böyle olacağını düşünmemiştim” şeklinde okuyabiliriz. Bu da yukarıda da dediğim gibi Türkçenin anlam derinliğine yorumlanabilir, dahası Latinceye -en azından “non putaram” nezdinde onu da aşarak- yakınsadığını gösterebilir.

Dahası buradan hareketle, fiil terkibinde ek ifadelere gerek duyan ya da duymayan dillerde anlam derinliği bakımından ne gibi farklılıklar olduğu konusunu da tartışmaya açabilir, diğer dillerdeki durumları da göz den geçirebiliriz, elbette, vaktimiz ve hevesimiz olursa.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on 30/08/2011 by in Eskiçağ üzerine, Genel, Latince üzerine and tagged , , , , , , , .
%d blogcu bunu beğendi: