Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) – Blog

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Klasik filoloji öğrencileri S. Greenblatt’ın Sapma’sını niçin okumalı?

Evvelce bir yazımda kurgu eser okuma konusundaki eksikliğimden ve gönülsüzlüğümden bahsetmiştim. Açık söylemek gerekirse, kurgunun bana sağlayacağı katkıyı küçümsüyorum. Ancak Umberto Eco’nun kurgu eserlerini bilgilendirici yönüyle önemsediğimi ve neredeyse her paragrafında kaybolduğum eserler yazdığını söylemiştim. Gerçekten de içinde kaybolunası bir bilgi deryasında olduğunuzu sürekli hatırlatan romanlar yazıyor Eco. Tam değilse de (hiçbir şey başka bir şeyin tam karşılığı olamaz mı yoksa?), onun gibi yazan başka bir adam daha var: Stephen Greenblatt.

Norton Anthology of English Literature ile Norton Shakespeare’in editörü olduğunu söyleyeyim de, İngiliz dili ve edebiyatı üzerine çalışanlar ya da meraklılar önlerini iliklesin. Özellikle de Shakespeare uzmanı olarak tanınıyor. Profesör haliyle Ortaçağ ve Renaissance Avrupa’sı üzerinden Klasik dünya ile ilişkiye girmiş. Yazdığı birçok kitap yanında bir tanesi bu ilişkiyi apaçık gözler önüne seriyor: The Swerve: How the World Become Modern

Stephen Greenblatt

Eserin adındaki swerve yani “sapma” Eskiçağ’dan günümüze kalan ender Epicurusçu metinlerden birinin yazarı olan Lucretius’un atomcu felsefeye yapılan Epicurusçu katkıyı yani Clinamen‘i karşılıyor. Clinamen “sapma” demektir, yani dikey olarak inen atomun belirsiz bir noktada, belirsiz bir nedenden ötürü (“nedensiz” diyelim) rotasından sapması olayıdır. Evreni yani evrendeki her şeyi meydana getiren bu sapmadır Epicurus’a ve onun izinden gittiğini söyleyen Lucretius’a göre. Clinamen / sapma varsayımı Leucippus ile Democritus’un ilk atom teorisinde yoktur, bu Epicurus’un teoriye yaptığı bir katkıdır. Böylece Epicurus evrenin meydana gelişinde nedensellik yanında kader ve ona bağlı olan zorunluluk parametresini de ortadan kaldırmış olur, ona göre her şeyin nedeni bu sapmadır.

Stephen Greenblatt Türkçeye Suat Ertüzün tarafından çevrilen (Sapma. Medeniyetin Seyrini Değiştiren Keşfin Öyküsü, Can Yayınları, 1. Basım, Ocak 2013) eserinde Lucretius’un De Rerum Natura adlı eserinin elyazmasının 1400’lerin başında, bir dönem Papa’nın da hizmetinde bulunmuş olan hümanist bürokrat Poggio Bracciolini tarafından bulunuşunu ve bu bulunuş ile birlikte eserin entelektüeller ve dolayısıyla Avrupa medeniyeti üzerinde yaptığı etkiyi irdeliyor. Eserin adındaki “Sapma”yı yukarıda açıkladım; yazar Epicurusçu atom sapması varsayımı ile Renaissance Avrupa’sında yaşanan düşünsel kırılma arasında bir bağ kuruyor. Bunu yaparken de Ortaçağı tümüyle kötüleyip, bir Renaissance güzellemesine girişmiyor, aksine Eco’nun romanlarındaki yazar kimliği gibi, o da ulaşabileceği her kaynağı gözden geçirmiş bir bilimci olarak karşımıza çıkıyor. Bu yüzden eserdeki kurgusu havada kalmıyor, elimizdeki kaynakların sunumuna göre, farklı olasılıklardan da söz ederek hümanist Poggio’ya eseri bulduruyor.

Peki, başlıktaki soruya gelelim.

Bir klasik filolog (veya “klasik filolog adayı”) bu kitabı okumalı, çünkü her şeyden önce kitap üzerinde çalıştığımız Klasik dönem metinlerinin Ortaçağda katipler tarafından nasıl yazıldığını anlatıyor. Öyle ya, Klasik döneme ait olan Yunanca ya da Latince metinler katiplerin elinden çıktığı şekilde elimize ulaşmıştır, aslında bizimle Klasik dönem yazarları arasında bir katipler sınıfı var. Buna bağlı olarak denebilir ki, klasik filologların yaptığı metin kritikleri aslında bir ölçüde katiplerin asıl metne olası müdahalelerini de kapsar.

Greenblatt Klasik dönem metinlerinin Ortaçağ’da manastırlarda nasıl korunduğunu ve kopya edildiğini de anlatıyor, bu sayede okuyucular Hıristiyan dünyanın pagan metinleriyle olan ilişkisini de öğrenmiş oluyor. Eserdeki manastır yaşamıyla ilgili detaylar bile ilgi çekici, Ortaçağ din eğitimi anlayışıyla ilgili önemli unsurları öğrenmiş oluyoruz.

Yine eserde manastırlarda saklanan Klasik dönem metinlerinin Poggio gibi Latince ve Yunancayı iyi bilen hümanistlerce nasıl ortaya çıkarıldığı anlatılıyor; 1400’lerin entelektüel Avrupalıları arasındaki Klasik döneme ait bir eser ortaya çıkarma yarışından söz ediliyor, ki bu sayede okuyucular Renaissance’ın ardındaki Klasik Çağ hasretinin mahiyetini de kavrayabilir.

Eserde Lucretius’unkine ek olarak diğer Klasik dönem metinlerinin bulunuş öykülerinden bahsedilirken, eserlerin içeriğinden de söz ediliyor, bu sayede Latin edebiyatının seçkin örnekleri hatırlatılmış oluyor, bu aynı zamanda Klasik dönemin tarihsel olaylarının da hatırlanması demek.

Eserle ilgili bazı spesifik örneklerden söz edebilirim zaman içinde, zira ilgimi çeken çok detay var. Şunu da ekleyeyim, yazar bu eseriyle geçen sene Pulitzer ödülü aldı, 2011’de ise National Book Award’ı. Ufak tefek hatalar dışında çevirisi fena değil Suat Ertüzün’ün. Ancak klasik filolog can sıkıcılığını sergilemem gerekiyor ki, çevirmen yazarın De Rerum Natura‘dan yaptığı çevirilerde Turgut – Tomris Uyar’ın Latinceden olmayan “Evrenin Yapısı” başlıklı çevirisinden (Hürriyet Yayınları, 1974) yararlanmış; ikinci dilden çevirisi asla Lucretius’un asıl metninden yapılmış çeviriyi vermez, hoş çevirinin kendisi bile asıl metni vermez ya, ondan da vazgeçmek zorundayız, “bari asıl metinden yapılmış çeviri olsaymış” deyiveriyoruz.

Kaldı ki De Rerum Natura için “Evrenin Yapısı” adı bile başlı başına rahatsız edici, zira buradaki rerum “nesnelerin”, natura ise “doğa” anlamındadır, dolayısıyla Lucretius bu eserinde evreni meydana getiren nesnelerin doğasını anlatır. Hatta kimileyin metinlerde rerum natura tamlaması salt natura yani “doğa” olarak düşünülür, yani eserin adını “Doğa Üzerine” olarak çevirmek bile mümkündür. Evren (mundus) ile doğayı (natura) ne derece eşitleyebiliriz, bundan emin değilim.

Greenblatt eserinden bir bölümü okuyor, belki ilginizi çeker:

Reklamlar

One comment on “Klasik filoloji öğrencileri S. Greenblatt’ın Sapma’sını niçin okumalı?

  1. Geri bildirim: Niçin Epicurusçu felsefe Roma’da bir ara popüler oldu? | jimi the kewl resmi blog! (C. Cengiz Çevik)

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: