Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) – Blog

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Hurricane, Cyclone, Typhoon isimlerinin kökeni üzerine

Malumunuz, Haiyan denilen büyük bir tayfun Filipinler’i vurdu. Had safhada bir yıkım ve kayıp var, çok sayıda insan öldü, yaralandı ve açıkta kaldı. Ülkeden açlık ve yağma haberleri geliyor, ki bu en az tayfun kadar zarar verecektir insanlara. Birçok ülke ve yardım kuruluşu harekete geçti, adeta küresel bir seferberlik ilan edildi, herkes elinden geleni yapmaya çalışıyor. Kızılhaç’ın resmî yardım sayfası için tıklayın.

Huffington Post’ta iki gün önce başlıktaki meseleyi irdeleyen, Seth Borenstein imzalı kısa bir yazı yayınlandı. Hangi durumlarda hurricane, cyclone ya da typhoon diyeceğimiz konusunda kafaların karıştığı söyleniyor. Oysa temelde hepsi aynı doğa olayının farklı hızlardaki hallerini anlatıyor (aşağıda Türkçeleştirirken göreceğiz), sadece coğrafî çeşitliliğe dayanan bir isimlendirme farkı söz konusu. Yazıda da belirtildiği gibi Atlantik, Karayip, Pasifik merkezi ve kuzeydoğusundaki için “hurricane”, kuzeybatı Pasifik’teki için typhoon, Bengal körfezi ve Arap denizindeki içinse cyclone deniyor. Bununla birlikte Hint okyanusunun güneybatısındaki için, dahası güneybatı Pasifik ve Hint okyanusunun güneydoğusundakiler için de Tropical cyclone deniyor. Bölgedeki doğa olayının Haiyan gibi “özel bir isim”le imlenmesi ise World Meteorological Organization’ın işi, son kararı onlar veriyor.  Olayın gerçekleştiği bölgenin aşina olduğu bir isim tercih ediliyor. (Haiyan “fırtına kuşu” olarak Türkçeleştirilen bir kuş türü, dediğim gibi, bölgede biliniyor.)

Hep “doğa olayı” dedim, niçin? Çünkü aynı doğa olayını anlatan terimlerin her birini ayrı ayrı Türkçeleştirmek istedim. Hurricane‘e “fırtına” dersek, TDK’dan aldığımız şu anlamı kabul etmiş oluyoruz: “Rüzgâr çizelgesinde hızı 34-40 deniz mili olan ve kuvveti 8 ile gösterilen, yağmur ve kasırga getiren çok güçlü rüzgâr.” Peki cyclone? Ona da “hortum” ya da “kasırga” diyebiliriz, anlam aynı, sadece rakamlar değişiyor: “Rüzgâr çizelgesinde hızı 64 veya daha fazla deniz mili olan ve kuvveti 12 ile gösterilen rüzgâr.”

Typhoon nedir? Türkçedeki “tayfun” buradan geliyor, hatta evvelce blogda “Tayfun, typhoon ya da τῡϕῶν miti” başlıklı yazımda bu konuyu incelemiştim. Typhoon ya da tayfun için TDK’da sadece coğrafî tanım yapılmış: “Okyanuslarda, Çin Denizi ile Hint Denizi’nde görülen, Dünya’nın dönüş yönüne zıt olarak doğudan batıya doğru oluşan, güçlü kasırga.”

Şimdi de isimlerin İngilizce köklerine bakalım: Tayfun/Typhoon‘u yukarıda bahsettiğim yazıda yeterince incelemiştim, dolayısıyla sadece hurricane ile cyclone‘a değineceğim. Hurricane Karayip dilinden geldiği düşünülmekle birlikte Eski İspanyolcadaki huracán‘la doğrudan akrabadır, sanılan o ki, bu kelime İng. hurricane, Por. furacao, İt. uracano, F. ouragan, Alm. orkan‘ın bilinen en eski atasıdır. [1] OED 1600’lerde İspanyolcada huracan olarak kullanılmaya başlandığını söylüyor, süzülmüş bir bilgi olduğunu düşünüyorum, ancak terimin ilkin İspanyolca’da furacanas ya da haurachanas olabileceği de düşünülmüştür. [2] Huracan‘ın eski İspanyolca’da “denizin kötü/korkunç/şeytanî ruhu” anlamına geldiğini iddia eden sözlükler de vardır. [3] Bu konuda kaba taslak bir inceleme yaptığımda Wayne Neely’nin “The Great Bahamas Hurricane Of 1866: The Story of One of the Greatest and Deadliest Hurricanes to Ever Impact the Bahamas” başlıklı eseriyle (iUniverse, 2011) karşılaştım, burada (s.11) on yedinci yüzyıl tarihli bir İngiliz metninde yerlilerin Hurry-cano (acele et kano) yazısıyla karşılaştığında tanrılar tarafından cezalandırılacaklarını sandıkları bilgisi aktarılıyor. Tabi ki, Amerikan yerlileri Latin alfabesiyle yazılmış bu metnin ancak okunuşundan etkilenmiş olmalıdır, zira yazıyı anlayabilmeleri mümkün değil o tarihte.

Bununla birlikte aynı eserde, hurricane‘in ve dolayısıyla huracan‘ın Maya dilinden gelmiş olabileceği de söylenir, yukarıdaki aktarımın temellendirdiği bir sonuçtur bu. Bu teoriye göre Maya mitolojisindeki “tek bacaklı” anlamındaki Hurrikan figürüne bakılır, zira bu aynı zamanda insanlığı yaratan kutsal güçlerden ateş tanrısı / güçlü rüzgârın adıdır. Yine aynı mitolojide bir tür teslis inancı vardır, Hurrikan fırtınayı temsil ederken, Cabrakan depremleri, Chirakan da volkanları temsil eder. Wayne Neely teorisini güçlendirmek adına, fırtınalara ilişkin en eski tarihî kaydın Maya hiyerogliflerinde olduğunu dile getirir. Buna göre güçlü ve yıkıcı bir fırtına Kuzey Yucatan’ı vurmuş 1464’te ve burada yaşayan Maya halkının büyük bir kısmı ölmüş. Daha sonra, hayatta kalan Mayalar bu fırtınayı tanrıların onlara gönderdiği bir ceza olarak yorumlamış ve yağmur tanrısı Chac’a bir daha böyle bir cezaya aracı olmaması için sunular sunmaya başlamış. Bu çerçevede her yıl denize, Hurrikan’ı mutlu etmesi için, bakire bir kız atmışlar, bununla da yetinmeyip kıza yeraltı aleminde (Hades gibi bir yer) eşlik edip yol gösterebilmesi için bir de asker atmışlar. Hurrikan’ın ne denli tatmin olduğu ise meçhul ama Mayaların günahı büyük, anlaşılan bu. Wayne Neely Guatemala yerlilerinin de Hunrakan isminde bir fırtına tanrıları olduğunu söylüyor, her ne kadar onların yaşadığı dönemde bir fırtına felaketi görülmemişse de civarda, isim benzerliği bu yerlilerin de fırtına yıkımını “kötücül, cezalandırıcı” bir tanrıyla ilişkilendirdiğini düşündürüyor.

Cyclone’un etimolojisi daha net, zira kaynağı Yunancadaki “çember” anlamındaki κύκλος ve “çember çizme” anlamındaki κυκλῶν. Buna Türkçede “hortum” denmesi de, yine bu yuvarlak dönüş hareketinden kaynaklanıyor.

 Yorulduğum için burada kesiyorum. Fikir, bilgi, öneri ve soru şeklindeki katkılarınız olursa, çekinmeyin. Ben de yeni bilgilerle karşılaşırsam ekleme yaparım.

Notlar:

1. Bkz. Robert Allen Rothstein, Two words to the wise: reflections on Polish language, literature, and folklore, Slavica Publishers, 2008, s.92.

2. Walter W. Skeat’ın “An Etymological Dictionary of the English Language” başlıklı sözlüğünde ilgili madde (Oxford Clarendon Press, 1910).

3. Örneğin Eric Patridge, Origins: A Short Etymological Dictionary of Modern English, Routledge, 1958, “hurricane” maddesi.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on 13/11/2013 by in Genel, Latince üzerine and tagged , , , , , , , , .
%d blogcu bunu beğendi: