Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) – Blog

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Tayfun, typhoon ya da τῡϕῶν miti

Sevan Nişanyan Kelimebaz 2‘de Türkçedeki Tayfun isminin İngilizceye typhoon şeklinde geçen, Çincenin lehçelerinden birindeki tai fun yahut dai fung‘dan geldiğini söylüyor. (Bkz. s.154-155) Çincedeki kelime “büyük yel” anlamındaymış, Nişanyan böyle söylüyor. Daha sonra yazar Arapçadaki tufan‘ın bununla alakası olup olmadığını sorarak Aramicedeki “su baskını” anlamındaki tuphan kelimesine de değiniyor ve sonuç olarak Çincedeki ilgili kelimenin Ortadoğu’dan gelmiş olmasının zor olduğunu söylüyor. Metni şöyle tamamlıyor:

“Ama Eski Yunan’da dört rüzgârın babası olan fırtına tanrısının adı neden Typhon diye sorarsanız ona cevap bulamam.”

Burada bana tuhaf gelen şu: Çince bir kelimenin mi İngilizceye geçmesi daha akla yatkındır, yoksa Yunanca bir kelimenin mi? İkincisi, İngilizce kelime hazinesinin mevcut durumunu göz önünde bulundurduğumuzda, dilsel ve kültürel nedenlerden / bağlardan ötürü, daha akla yatkın görünüyor. Ancak yine de sorgulayıcı bakış açısını terk etmeden, duruma ve kelimenin kullanım alanına göre bazen birincisinin yani kelimenin Çinceden İngilizceye geçmesi durumunun makul karşılanabileceğini de kabul edebiliriz. Ancak İngilizcedeki typhoon için bu geçerli değilmiş gibi görünüyor, bunu açıklayayım:

Öncelikle Nişanyan’ın kelimenin İngilizceye geçiş öyküsüne ilişkin yaptığı açıklama yetersiz ve eksik, yazar diyor ki “<İngilizcedeki typhoon>… ilk kez 1588 tarihinde Doğu Asya’ya ilişkin bir seyahatnamede kaydedilmiş.” Yazarın kaynağı nedir, yazmıyor, kaynak vermemiş. (Oxford’un sözlüğünde buldum: T. Hickock, Frederick’s Voy: 34b “I went a boord of the Shippe of Bengala, at which time it was the yeere of Touffon.” Ibid. 35 “This Touffon or cruell storme endured three dayes and three nightes.”) Ancak filolojide özenle uyulması gereken kurallardan biridir: ilk metinsel kayıt, ilk kullanım anlamına gelmez. Dolayısıyla 1588’deki kmetinsel kullanım “ilk kullanım” demek değildir.

Buradaki temel sorun Nişanyan’ın typhoon‘u en eski köken olarak Çince’ye bağlama gayretidir, ne zaman ne de bağlam bakımından Çince’deki kelimenin “ilk ata” olduğuna dair bilgi vermiş, baktığım Oxford sözlüğünde de böyle bir şey yazmıyor. Dahası da var, Oxford sözlüğü Nişanyan gibi emin konuşmuyor (“O Çincedir…” demiyor), İngilizcedeki typhoon’un iki olası kökeni vardır diyor; Nişanyan’ın söylediği bu olasılıklardan ikincisidir.

Birinci olasılık Pers ve Arap kökenli Urdu dilindeki ṭūfān kelimesidir. Buna göre “rüzgârın yol açtığı şiddetli fırtına, kasırga”dan “yağmur”a kadar geniş bir anlam bağlamına sahip ṭūfān kelimesi, en azından sözlüğün yazdığı bu. Dolayısıyla ṭūfān kelimesi Nişanyan’ın dediği gibi salt “Ortadoğu mitolojilerinde sözü edilen efsanevi su baskınının adı, yani teknik bir terim” değildir, söz konusu doğa olayını genel olarak betimler. Bununla birlikte sözlük yine typhoon‘un Yunancadaki τῡϕῶν’dan (typhon) bir uyarlama olabileceğini de ekliyor bu olasılığa.

Şimdi, τῡϕῶν’a gelelim.

typhonHesiodos’a göre Typhon Typhoeus’un oğlu olup rüzgârların babasıdır. Etna yanardağının altına gömülüdür, yüz kafası vardır ve alev püskürür ağzından. Oxford sözlüğü Mısır mitolojisinde kötücül kutsallığın bir ismi olarak da kullanıldığından bahsediyor. (Bu konuda Eduard Meyer’in 1875 tarihli  “Set-Typhon. Eine Religionsgeschichtliche Studie” başlıklı çalışması için bkz. http://goo.gl/Dg0lL) 1500’lerde İngilizcede bilinmemesi ve kullanılmaması söz konusu olamaz, zira Yunan mitolojisinin Avrupa dili ve kültürü üzerindeki etkisini yadsıyamayız, zaten Oxford 1555, 1585, 1601 gibi farklı tarihlerden birçok kullanım örneği vermiş. Demem o ki, İngilizcedeki typhoon Typhon ismi üzerinden oluşmuş olabilir. Nitekim yine bu tarihlerde typhon kelimesi typhoon ile aynı anlamda kullanılmış. (Örneğin: 1555 Eden Decades 21 These tempestes of the ayer (which the Grecians caule Tiphones that is whyrle wyndes) they caule, Furacanes.    1585 T. Washington tr. Nicholay’s Voy. i. xi. 13 A wind called by the Gretians Typhon, of Plinie Vertex or Vortex.)

Francis Bacon’ın üzerinde çalıştığım De Veterum Sapientia‘sındaki mitolojik aktarımlardan biri de Typhon’la ilgili olduğu için bu konu ilgimi çekti belki de. Google Books’ta okuyabileceğiniz bu bölümde (http://goo.gl/BVs68) Bacon Typhon’u isyan olgusuyla (rebellis), başka bir deyişle iç savaş olgusuyla kimlikler.

Öyküye göre: Baştanrıça Iuno Iuppiter’in kızı Pallas Athena’yı “kendi başına” doğurmasını kıskanarak kendi başına bir çocuk doğurmak ister. Toprağa şiddetle vurur ve oradan bir canavar yani Typhon doğar. Bir nevi öfkenin ve kıskançlığın oğludur Typhon, bu eylemlerine de yansır: Büyüyünce Iuppiter’e karşı bir isyan / savaş başlatır, Iuppiter’in elllerinde ve ayaklarında bulunan sinirleri keser. Ancak sonra, Hermes sinirleri çalıp Typhon’dan, Iuppiter’e geri verir. Böylece Iuppiter yeniden güçlenerek onu Etna yanardağına gömer. Bacon bu mitolojik öyküden hareketle, bu eserdeki diğer aktarımlarda olduğu gibi, siyasî bir ders çıkarır: Ona göre krallar yönettikleri insanların durumunu anlamalı ve gücün esiri olup onların arzularına gözlerini kapamamalı, despot olmamalıdır, aksi halde Typhon gibi bir lider çıkar da kralı alaşağı etmeye çalışır, isyan çıkarır.

Şüphesiz ki, Bacon bu öyküde metaforik olarak Hermes’le kimlikleniyordu, kralın yetki araçlarını (hareket kabiliyetini) simgeleyen sinirleri Typhon’dan yani isyancıdan çalıp otoriteye teslim ediyordu. Günün yetki sahiplerine buradan verilebilecek mesajlar belli: Iuno Thatcher gibi, şirret bir kadın ve can sıkıyor, siz sıkmayın.

2 comments on “Tayfun, typhoon ya da τῡϕῶν miti

  1. Geri bildirim: Hurricane, Cyclone, Typhoon isimlerinin kökeni üzerine | jimi the kewl resmi blog! (C. Cengiz Çevik)

  2. nazan
    07/07/2015

    Konu hakkında çok bilgim yok ama tayfun daha çok Uzakdoğu’da görülen bir doğa olayı değil midir? Bu durum sözcüğün kökeni hakkında bilgi verir diye düşünüyorum. Selamlar…

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: