Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) – Blog

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Stoa mantığında λεκτόν kavramı üzerine

Geçenlerde Arapçadaki mantık teriminin, Yunancadaki aslı olan λογικὴ gibi, “söz” ve “mana” anlamlarının kesişim kümesi olduğundan söz etmiştim. (Bkz. 1, 2, 3, 4, 5) Bir arkadaşımız bunun üzerine mantıktaki λεκτόν (lekton) kavramını hatırlatmış, “λογικὴ yerine λεκτόν terimi niçin kullanılamaz?” diye sormuş.

Her şeyden önce belirtmek gerekir ki, λεκτόν Eskiçağ’da Megara okulundan etkilenmiş olup, (bkz. Şekil 1) Aristoteles mantığının en büyük rakibi olmuş olan Stoa mantığına özgü bir terimdir. λεκτόν nedir kısaca anlatayım.

Stoacıların en genel mantık anlayışına göre üç şey birbiriyle bağlantılıdır:

1) İşaretçiler ya da işaret; 2) işaret etme durumu; 3) var olan.[1]

İşaretçiler sestir (işaret sesi), örneğin “Dion”[2] işaretçisi. Var olan ise dışsal açıdan (işaretçinin dışında) var olan nesnedir, aynı örnekte bu nesne Dion’un kendisi de olabilir.[3] Bu iki unsur yani ses ve var olan cisimler ya da fiziksel nesnelerdir. Üçüncü unsur ise bir cisim değildir, Sextus Empiricus’un tabiriyle, “ses ile gösterilen ya da ifşa edilen, düşüncemizde var olduğunu kavradığımız etkin şeydir.[4]”[5] Stoacılar işaret eden ile işaret edilen arasındaki tek taraflı etkiyi, yani mevcut fiili anlatan bu üçüncü unsura –Sextus Empiricus’un tabiriyle, barbarların işittiğinde anlayamayacağı terimlerden olan–[6] λεκτόν demiştir. Bu terimin Stoacılar tarafından bulunmadığını zaten Yunan dilinin kelime türetme niteliğine uygun olarak türetildiğini söyleyebiliriz. Ç. Dürüşken bu terimi şöyle açıklar:

Grekçe bir kelime olan <<lekton>> Stoikler tarafından türetilmemiştir. Stoa mantıkçıları bu kelimeyi Grek dilinde hazır olarak bulmuşlardır. Lekton, <<-legein>> fiilinden türemiş olup çokanlamlı bir kelimedir; ‘konuşulan, ifade edilen, ifade edilebilir olan’ anlamlarına gelmektedir. Stoa mantığında kullanılan lekton kavramı, lekton kelimesinin bütün bu anlamlarının hepsini içerir. Stoalılardan elimize geçen eserlerden anlaşıldığına göre, lekton kavramı anlamın niteliğini açıkladığından dolayı, anlam bilimle yakından ilişkilidir.[7]

λεκτόν teriminin doğduğu “söylemek” anlamındaki λέγειν fiili “önermek” anlamındaki προφέρεσθαι fiili arasındaki farkı düşünürsek, Stoa terminolojisinde önermeden ziyade söyleyiş ve ifadeyi öne alan λεκτόν teriminin tercih edilmiş olması bize Stoa mantığının ve birbiriyle ilişkili olan unsurlardan üçüncüsünün anlam temeli hakkında bir fikir verir.[8] Nitekim Seneca λεκτόν’u şöyle örnekler:

Cato’nun yürüdüğünü düşünün, onu gören birisi yüksek sesle Latince “Cato ambulat” (Cato yürüyor) der. Latince bilmeyen üçüncü bir kişi bu sesi işitir ama ne dendiğini anlayamaz, –fiziksel bir nesne olarak– Cato’nun hareketini görse de, bu hareketi kendisine anlamsız gelen “Cato yürüyor” sesiyle ilişkilendiremez.[9] Burada sese denk gelen λεκτόν bir cisim olmayıp, sadece bir cisimle ilgili belli bir onaydır. Kimisi ona “onay”, kimisi “önerme”, kimisi de “ifade” der.[10]

λεκτόν’un Stoa mantığındaki yeriyle ilgili olarak Benson Mates’in Stoic Logic başlıklı eserinden aldığım ve Türkçeleştirdiğim Stoa mantığı şablonuna da bakabilirsiniz. (bkz. Şekil 2)
Şekil 1

Şekil 1

Şekil 2

Şekil 2


[1] Sextus Empiricus, Adversus Mathematicos 8.11. Karş. Ç. Dürüşken, “Stoa Mantığı”, Felsefe Arkivi 28, İstanbul 1991., s.293; B. Mates, Stoic Logic, University of California Press, Berkeley & Los Angeles, 1961, s.11.

[2] “Dion” (Δίων) Stoa mantığında örnek olarak kullanılan bir Yunan ismidir.

[3] B. Mates, a.g.e., s.11.

[4] Buradaki Yunanca πρᾶγµα terimini “şey” olarak Türkçeleştiriyorum, ancak işaret ile işaret edilen arasındaki tek taraflı etkiyi ve durumu gösterdiği için “fiil” ya da “durum” karşılıkları da kullanılabilir. B. Mates İngilizcede genelde “şey” anlamındaki “thing” olarak kullanılan bu Yunanca terimi, “thing çoğun fizikselliği gösterdiği için” “birim” anlamındaki “entity” ile karşılar. (B. Mates, a.g.e., s.11) πρᾶγµα teriminin karşılıkları için bkz. http://goo.gl/6m0LE

[5] Sextus Empiricus, Adversus Mathematicos 8.12.

[6] Sextus Empiricus, Adversus Mathematicos 8.13.

[7] Ç. Dürüşken, a.g.e., s.292.

[8] Stoa terminolojisi bakımından iki anlam arasındaki farka ilişkin bkz. Sextus Empiricus, Adversus Mathematicos 8.80; Plutarchus, De Stoicorum Repugnantiis 11.1037d; B. Mates, a.g.e., s.11; H. Steinthal, Geschichte der Sprachwissenschaft bei den Griechen und Römern, vol.1, 1889-1991, s.293.

[9] Seneca, Epistulae Morales 117.13.

[10] B. Mates, a.g.e., s.12.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: