Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) – Blog

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

(6) Bir Latinceden / İngilizceden çevirememe örneği… (Novum Organum)

Novum Organum Francis Bacon’ın felsefe külliyatının en temel eserlerinden biri, belki de en temel olanı. Birkaç sene önce bu eseri çevirmek istediğimde, daha önce “Novum Organum. Tabiatın Yorumu ve İnsan Âlemi Hakkında Özlü Sözler” başlığı altında çevrildiğini görmüş ancak Doruk Yayınları’ndan çıkmış olan bu çeviriyi baskısı tükendiği için piyasada bulamamıştım. Geçenlerde eseri yine ele almaya karar verdiğimde, tesadüf bu ya, D&R’da ilgili çevirinin Say Yayınları’ndan çıkan yeni baskısını gördüm.

Çeviri çalışmam sırasında Sema Önal tarafından İngilizcesinden yapılan bu çeviriyi de kontrol etme imkânım oldu. Belli ki, Sema hanım fazla emek harcamış. Çevirinin başında 110 sayfa kadar tutan bir Önsöz var, Bacon’ın yaşamından felsefesine bir hayli bilgi içeriyor. Bu tür kapsamlı Önsözler  gördüğümde aklıma ilkin metnin, yazarın önceki bir tezinden ya da çalışmasından apartılmış olabileceği gelir; genelde de yanılmam zira bir tezden milyon tane ek yayın türetip cv’yi genişletmek Türk akademisyeni için iyi bir alternatiftir, öyle ya, tezdeki her bir bölümü daha da detaylandırıp (ya da onu bile yapmadan) tez bağlamından çıkararak birçok makale, sunum ya da önsöz / tanıtım yazısı vs. elde etmek varken… Neyse, açık söyleyeyim, Sema Önal’ın Novum Organum çevirisinin başındaki muadillerine nispeten uzun olan önsözüne ilişkin öncelikli düşüncem bu  değildi, zira Bacon’la ilgili Türkçede o kadar az yayın var ki, daha önceki bir çalışmadan apartılmış da olsa her metni önemli sayabilirim, sayıyorum da.

Benim asıl takıldığım nokta, çeviride olduğu gibi bu uzun önsözde de  yer alan teknik problemler oldu. Her şeyden önce kaynakçanın olmaması,  sadece -maalesef- Bacon felsefesine ilişkin güdük ya da temel seviyede bilgi aktaran yerli kaynaklar kullanılması, çoğunlukla kaynak bile verilmemesi (ki şöyle bir kural vardır: [a] X nesnel cümlesini başka bir kaynaktan aldığını gösterirsen, [b] Y nesnel cümlesi için bir kaynak göstermezsen, [c] Y cümlesinin kaynağı sensindir. Önsözün çok büyük bir bölümü nesnel bilgilerden oluşuyor, dolayısıyla o bilgilerin alındığı kaynakların bir kısmı verilmiş, bir kısmı verilmemiş), dipnot açıklamalarının bilimsel açıdan zayıf ve teknik açıdan sorunlu olması (örneğin kimi dipnotların başına “Not:” ifadesi eklenmiş, sanki “dipnot” başka bir şey!) Açıkçası, burada uzun uzadıya üzerinde durma motivasyonumun olmadığı o kadar çok teknik problem var ki, tek tek örnekler üzerine sayfalarca yazı yazılabilir.

Dahası, felsefe-bilim terminolojisindeki problemler bu teknik problemleri de bastırıyor. Şu an burada bunu da detaylı bir şekilde incelemek için yeterli motivasyonum yok, çok önemli olduğunu düşündüğüm bir iki örnek vereyim.

Bir kere teknik problem olarak gördüğüm standartsızlık felsefe-bilim terminolojisi kapsamında da geçerli, örneğin önsözde kimileyin bizatihi “akıl”, kimileyin de “müdrike” olarak çevrilen (örneğin s.19) intellectus kavramı, çeviride “anlak” olarak bulunuyor. Bu problemi açımlamak istiyorum, böylece yapılan hatanın büyüklüğü anlaşılır olacak:

Bacon Novum Organum‘un birinci kitabında bulunan aforizmalardan ikincisinde diyor ki, “Nec manus nuda nec intellectus sibi permissus multum valet” (İngilizcesi: Neither the naked hand nor the understanding left to itself can effect much) Türkçeye şöyle çevirebiliriz: “Ne çıplak bir el, ne de kendi haline bırakılmış akıl fazla etkin olabilir.” Sema Önal ise İngilizcesinden şöyle çevirmiş (bire bir alıyorum): “Yardımcısı olmayan bir el ve anlak (understanding) kendi başlarına bırakıldıklarında ancak kısıtlı bir güce sahip olabilir.” (Hoş, İngilizcesindeki naked hand‘in “yardımcısı olmayan el” olarak çevrilmesini de tartışabiliriz de, bunu geçiyorum.) Buna karşın yine Sema Önal önsözde bu konuyla ilgili olarak ilkin şöyle diyor: “Bacon’a göre, insan aklını kendi haline bırakmak, zihni araçsız bırakmak yani onu bir yöntemle desteklememektir.”(s.16) Daha sonra şöyle: “… Böyle bir durumda müdrike, kendi başına, yardımcısız ve desteksiz bırakılmıştır… (Kitap I, özd.2)” Açık ki, Sema Önal Latincesi intellectus, İngilizcesi understanding olan kavramı çeviride “anlak”, önsözde ilkin “akıl”, daha sonra da “müdrike” olarak çevirmiş. Bununla da yetinmeyip, müdrike teriminin geçtiği ilk yere dipnot düşmüş (s.17): “Müdrike: Aklın yetilerinden biri olarak düşünülmektedir. Algılama yetisi.” Bu dipnot olmasaydı da Sema Önal’ın bu konuda kafasının biraz karışık olduğunu düşünebilirdim, bu dipnot pastanın üzerindeki çilek olmuş. Akıl ile müdrike arasında gidip gelişleri önsöz ve çeviri boyunca sürüyor.

Bunun gibi birçok örnek yığabilirim buraya. Mesela daha çevirinin ilk cümlesindeki vahametten söz edebilirim, şöyle başlıyor Önal’ın çevirisi: “Tabiatın hâkimi ve yorumlayıcısı olarak insan…” Oysa Latincesi ve İngilizcesi şöyle başlıyor: “Homo, Naturae minister et interpres…” “Man, being the servant and interpreter of Nature…” Önal “hâkim” olarak çevirdiği kelime Latincesinde minister, İngilizcesinde servant; ikisi de “hizmetçi” (görevli) anlamındadır. Önal’ın çevirisini okuyan biri, daha ilk cümleden Bacon’ı yanlış (tam ters şekilde) tanımaya başlayacak ve bu filozofun insanın “doğanın hâkimi” olduğunu söylediğini düşünecek! Oysa Bacon’ın Novum Organum‘undaki ve diğer felsefe eserlerindeki temel derdi zaten “elini çıplak, aklını da kendi halinde bırakmış olan, köleleşmiş insanın doğa karşısındaki acziyetini ona yeni bir araç ve yöntem (mantık) önererek gidermektir.” Bacon insanın “doğanın hâkimi” olduğunu düşünse, neden böyle bir dert edinsin?

Daha da kötüsü, Önal’ın Novum Organum çevirisinin Bacon’ı bazı hususlarda yanlış, bazı hususlarda ise eksik tanıtıyor olması, çevirinin bu ilk cümlesinden de değil, kitabın adından başlıyor.

Çevirinin başlığı şu: “Novum Organum. Tabiatın Yorumu ve İnsan Âlemi Hakkında Özlü Sözler”

Latince aslı şu: “Novum Organum. Aphorismi De Interpretatione Naturae et Regno Hominis”

İngilizcesi ise şu: “The New Organon. Aphorisms Concerning the Interpretation of Nature and the Kingdom of Man”

Buradaki problemleri iki madde halinde sunarsam:

1- İç-kapakta İngilizceden çevrildiği söylenen eserin üst başlığı “Novum Organum” olarak yani Latincesiyle bırakılmış, Türkçeleştirilmemiş, buna karşın alt başlık Türkçeleştirilmiş. Niçin “Novum Organum” da çevrilmemiş ya da niçin İngilizceden çevriliyorsa (ve üst başlığı öylece bırakma kararı alınmışsa) bu başlığın İngilizcesi olan “The New Organon” değil de, Latincesi tercih edilmiş?

2- Çevirinin içinde ve önsözde olduğu gibi, başlıkta da Latincesi “Regnum hominis”, İngilizcesi “Kingdom of Man” olan ifade niçin “İnsan Âlemi” diye çevrilmiş? Nitekim Bacon yine tüm felsefe külliyatında olduğu gibi, Novum Organum’da da Hıristiyan teolojisinde belirleyici / egemen unsur olan “regnum Dei” “Tanrı’nın krallığı” fikrine karşılık, “İnsanın krallığı”nı (regnum hominis) öneriyor. Burada insanın doğayı bilmesini ve  bu sayede ona / dünyaya egemen olmasını isteyen Bacon’ın ince bir esprisi var; bilimin amacını sunduğu “yeni yöntem / araç” ile değiştirmek istiyor. Bu aslında bilim yoluyla “krallığın” değişimidir, yani Tanrı’nın tacının, insana geçmesi – Tanrı’nın krallığının yıkılıp, İnsanın krallığının kurulmasıdır. Çok açık bir şekilde “krallık” anlamına gelen Regnum / Kingdom için “Âlem” kelimesini kullandığımızda bu espriyi yok ediyoruz. (Zoolojide “canlıların sınıflandırılmasında ilk basamak” anlamında regnum / kingdom ve dolayısıyla âlem terimi kullanılıyor ancak Bacon’ın Novum Organum’da insanı zoolojik bir tür olarak ele almadığı aşikâr, değil mi?)

Genel olarak çeviride de sıkıntılar olduğunu görüyorum, şimdilik Aforizmalar kısmının neredeyse her cümlesinde bir sıkıntı var. Yukarıda da dediğim gibi, motivasyonum hepsini tek tek incelemeye yetecek gibi görünmüyor. Daha sonra değinirim belki.

Bir sonraki yazıda Betül Çotuksöken hocanın yine Novum Organum‘dan yaptığı ufak bir çeviriyi inceleyeceğim.

Şimdi biraz Jimi Hendrix dinleyelim, “Fire”:

2 comments on “(6) Bir Latinceden / İngilizceden çevirememe örneği… (Novum Organum)

  1. Geri bildirim: (7) Bir Latinceden çevirememe örneği… (Betül hocanın Novum Organum’u) « jimi the kewl resmi blog! (C. Cengiz Çevik)

  2. firast
    15/02/2014

    .saygi duyulup.onunde egilecek buyuklerdensiniz gercekten

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: