Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) – Blog

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Roma kültürü ve düşüncesinin gelişimi üzerine

Roma Tarihi ve Kültürü sayfası için bkz.

Roma kültürünün gelişimini Roma’nın yayılmacılık / emperyalizm tarihiyle yakından ilgilidir. Polybius’a göre başkalarının adetlerine ayak uydurup kendilerinden üstün olanları taklit etmeye Romalılardan daha hazır bir toplum yoktur (Polybius 6.25.11; karş. Cicero, De Republica 2.30).

Küçük bir şehir-devletten, dünya çapında bir imparatorluğa dönüşürken medeniyetin hammadesini, edebî formları ve ele geçirdiği yerlerin insanlarına ait fikirleri asimile etmiştir. Bu minvalde en önemli entelektüel çevre Yunan’a aitti. Yunan medeniyeti Yunanistan anakarasının ötesine taşımıştı, doğu Akdeniz’e yayılmış ve güneydeki Yunan kentleri vasıtasıyla Italia’ya bizzat dokunmuştur. Şunu açıkça söylemek gerekir: Yunan etkileri Roma’ya ilkin buradaki kent-devleti üzerinden gelmiştir. Örneğin Livius Andronicus da güney Italia’lıydı ve Roma’da Latin edebiyatını Yunan epik eserleri üzerine yaptığı çalışmalarla başlattı (İ.Ö. 3.yy.’ın ikinci yarısı). Bkz. Latin Edebiyatı.

Romaİ.Ö. 2. yy.’da Roma doğuda hızlı bir şekilde yayıldı. Bu arada Yunan medeniyetinin temel unsurlarıyla birebir etkileşim halinde olan, önde gelen Yunan üstatlar Roma’ya geldi akın akın. Romalılar öğrenmeye hazır çocuklar gibi, kendilerine edebiyatçılar, filozoflar ve çeşitli sanat ve ilimlerde uzman olan kişileri sağlayan Yunanistan’ı fethetti. Bu kişiler Romalı fatihlerin / entelektüel kitlenin yaşamını zenginleştiriyordu.

Yunan medeniyeti canlı ve yayılmacıydı, dolayısıyla etkisinden kaçmak neredeyse imkânsızdı. Yunanların her branşta uzmanca bilgisi vardı; deneyimi öğreten sistematik ders kitapları da. Yunanlar kendinden olmayanları kendi dilleriyle eğitiyordu, zira kültürlerinin üstün olduğunu biliyorlardı, dolayısıyla öğrettiklerini, son öğrencileri olan, Italia’daki barbarların yararına değiştirmek gibi bir düşünceleri olmadı. Felsefesi, bilimi olmayan, buna mukabil ilkel bir edebiyatı bulunan Romalıların bunları Yunanlardan öğrenmek dışında bir alternatifi yoktu. Romalılar için Yunanlarla temas halinde olmak kaçınılmazdı.

Roma’nın coğrafî konumu önemlidir. Roma Yunan medeniyetinin hemen yanında konumlanmıştı. Kendi dilini ve kültürünü korurken, Yunanların kültürünü kendi belirleyici niteliklerini kaybetmeden benimsemişti. Burada dikkat çekilmesi gereken nokta, Roma’nın Yunan kültürüyle tanışmadan önceki yaşam tarzının ve düşüncesinin üzerinde kesin tespitler de bulunmanın zor olduğudur, zira Rom ancak Yunan etkisinden sonra bir edebiyat geliştirmiştir. Eski geleneğe dönük bilinç yitimi zaman içinde Romalılarda geçmişe ve ataların erdemleri efsanesine pişmanlıkla bakma anlayışını geliştirdi. Ancak geçmişteki durumun tümden böyle olmadığını düşünmek de mümkündür:

Eski Romalılarda saf erdemden ziyade ilkel ve yoksul bir çiftçilik anlayışı ve yaşam tarzı egemendi. Bu kaçınılmaz olarak eski Romalıların çiftlik<leri> odaklı kapalı bir yaşama sahip olduğunu gösterir; çiftliklerine zarar veren birine bakmaları gibi, ülke toprağına zarar verme olasılığı bulunan düşmanlara karşı da kuvvetli bir vatanseverlik refleksi geliştirip vatanın kutsal değerlerini yüceltmiş olmalılar. Ne zamanki Kartaca ve Orta-Avrupa ile Kuzey-Avrupa’nın barbar kavimleri Roma için tehdit olmaktan çıkmıştır, o vakit kuvvetli vatanseverlik olgusu da silinmeye yüz tutmuştur. Daha sonraki Romalıların övdüğü ata erdemleri işte bu vatanseverlik çerçevesinde anlam kazanır, nitekim erdemlerin yitiminin yarattığı hüzün ve öfke, Cicero ya da Cato gibi daha sonraki entelektüel ve vatansever Romalılar için her daim kuvvetli bir motivasyon olmuştur.

Eski Romalı erdemlerinin / değerlerinin hatırası imparatorluk döneminde de yaşamayı sürdürmüştür. Roma’nın gençliği bu değerlerin aktarılmaya çalışıldığı bir disiplinle eğitiliyordu. Bu disiplin kentte, ordugahta ve Forum’da bahsedilegelen geleneğin bir parçasıydı.

Çocuk toga virilis giyene kadar babası tarafından eğitilirdi, daha sonra babası ya da ailesi yerine geçen biri tarafından toplum yaşamına katılırdı. Anne çocuğa evdeki / yurttaki geleneksel ahlakı, baba ise yazıyı ve diğer bilgi unsurlarını öğretirdi. Genç adam ordugahta ve Forum’da savaş ve siyaset sanatının örneklerini görür ve bu alanlarda deneyim kazanırdı. Bu eski Roma eğitimi temelde üç kuruma dayanır: Aile, devlet ve din.

Ailede pater familias’ın yani aile reisinin / babanın çocukları üzerinde mutlak bir gücü vardı. Çocuk babadan Romalı karakterinin oluşumunda en güçlü elementlerdem olan aile geleneğine sadakati öğrenirdi. Dahası atalarının neler başardığını da öğrenir ve onları yaşamı boyunca taklit etme kaygısını duyardı.

Devlet sanki evin bir uzantısıydı. Çiftçi babasından kır yaşamının geleneksel yapısını öğrenen çocuk aile varlığını sürdürüp genişletmek için arzu duyar, hırslı davranırdı, böylece savaş ve siyaset sanatını öğrenmiş bir gence dönüşen birey ait olduğu siyasî topluluğun sürdürülmesi umudunu taşır ve onu gelecek kuşaklara aktarmaya çalışırdı. Aile ile devlet arasındaki yapıştırıcı unsur ise dindi. Çocuk evde geleneğin belirlediği farklı ritüelleri gözlemler ve onlara katılırdı. Toplum yaşamında ise devletin resmî dinî mevkilerinden birine gelirdi. Birey tanrıların önünde saygıyla eğilerek devlete hayırlı bir vatandaş olduğunu gösterirdi, başka deyişle dinî ritüellerdeki performansı, bireyin aynı zamanda devlet karşısındaki tavrını da gösterirdi.

Roma dininin bir öğreti üstadı ya da peygamberi yoktu. Geleneğin beslediği bir kült ve ritüel unsuru olarak varlığını sürdürürdü. Ev, çiftlik ve devlet yaşamı arasında yakın bir ilişki vardı, bu ilişki insanların güçlü bir toplum oluşturabilmesini sağladı. Bu toplumda tanrılarla olan ilişki adlî bir anlaşma üzerine kurulmuş gibiydi, buna bağlı olarak bir vatandaşın diğer vatandaşlarla olan ilişkisi de benzer bir yasal / ilahî güvence altındaydı. Polybius bir yerde Yunanların para konusunda ne kadar güvenilmez olduğunu, onların bu tavrını Romalıların dürüstlüğüyle karşılaştırarak eleştirir. Polybius’a göre bu Romalı dürüstlüğünün kaynağı bizzat dindir.

İ.Ö. 2. yy.’da Yunanistan’dan gelmeye başlayan uzmanlar Romalı çocukların eğitiminde önemli değişimlere neden olmuştur. Seçkin Romalıların çocuklarına verilen eğitimle ilgili olarak iki karşıt durum ortaya çıkmıştır: Eski ve yeni eğitim modeli. Eski eğitim modelinin en iyi örneği Censor Cato’dur. Cato oğlunun eğitimini tümüyle üstlenmiş ve ona okuma-yazma yanında yasaları, Roma tarihini, silah kullanmayı, mızrak atmayı, yüzmeyi, ata binmeyi, vb. hayatî unsurları öğretmiştir. Yunan kültürünün bir yansıması olan yeni eğitim modelinin en iyi örneği ise kendisi eski modelle yetişmiş olan Aemilius Paulus’tur.  Kendi çocukları için birçok öğretmen, gramerci, filozof, retorikçi, sanatçı ve avcı / savaşçı tutmuştur parayla, ki bu kişilerin hepsi Yunandır. Tümüyle uzmanlara dayalı olan Yunan eğitim modeli Cato’nun örneklediği eski eğitim modelini bastırarak entelektüel camiada giderek yaygınlaşmıştır.

Yunan uzmanlar arasında sadece parayla tutulan öğretmenler yoktur, aynı zamanda bağımsız olarak ya da davet üzerine Roma’ya gelen filozoflar da vardı. Bu filozoflar her şeyleriyle yeniydiler, yeni fikirler getirdikleri için tuhaf karşılandıkları da olmuştur. Hatta muhafazakar Romalılar onları tehlikeli görmüş, (bkz. Niçin Cato Socrates’i düşman belledi?) dolayısıyla farklı zamanlarda otorite tarafından Roma’da kovulmuş ya da sansüre uğramışlardır. Ancak bu kovmalar kalıcı olmamış, filozoflar imparatorluk döneminde de Roma’ya gelmeye devam etmiştir.

Bkz. Roma’da Felsefe.

Philosophia togata! Felsefenin Romalı kıyafeti giymesi üzerine

Philosophia togata! Felsefenin Romalı kıyafeti giymesi üzerine (2)

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: