C. Cengiz Çevik'in resmi sitesi

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Yunancada polis’ten politika’ya tanımlar

Antik Yunan’da “politika” ve “politik teori” üzerine yazılan kitaplar ve yapılan çalışmalar genelde πόλις (polis) kavramının tanımlanıp açıklanmasıyla başlar. Bunun tek nedeni, birçok modern dil gibi Türkçeye de yerleşen “politik”, “politika”, “politikacı” gibi kavramların kökeninin Yunancadaki bu terim olması değildir. Bununla birlikte, bu terimin Yunan kültürünün her alanına nüfuz eden, onları şekillendiren tüm teorik ve pratik deneyimin merkezinde yer alan toplumsal ve “politik” yapıyı ifade etmesidir. Dolayısıyla sadece politika ve politik teori değil, Yunan kültürü üzerine yazılan her metnin bu tanım ve açıklamaya ihtiyaç duyduğu düşünülebilir.

polisÖnce belirtilmeli ki, Türkçede “politika” teriminin ilk anlamı TDK’nın Türkçe Sözlük’ünde şöyle verilmiştir: “Devletin etkinliklerini amaç, yöntem ve içerik olarak düzenleme ve gerçekleştirme esaslarının bütünü, siyaset, siyasa.”[1] “Politik” sıfatı ise bu tanımda ifade edilen olgu ve eylemlere aitliğe ve özgülüğe işaret eder, tanıma uygun söylersek, yanına geldiği ismin devletin etkinliklerini amaç, yöntem ve içerik olarak düzenleme ve gerçekleştirme esaslarının bütününe aitliğini ve özgülüğünü ifade eder.[2] Kelimelerin bu anlamlarını göz önünde tutarak, Yunanca ve Yunan kültüründeki kökleri üzerinde duralım.

“Politika” kelimesinin temelinde bulunan πόλις’in birçok anlamı vardır,[3] ilk anlamı yaygın bir şekilde kullanıldığı üzere, “kent”tir,[4] sonra bireylerin kente aitliği bağlamından ve köken ilişkisinden hareketle “ülke”,[5] daha sonra ise genel olarak vatandaşların “yerleşim yeri, toprağı” anlamındadır.[6] Πόλις kelimesinin hem “kent” anlamındaki coğrafî yerleşim yerini, hem de orada yaşayan topluluğu ifade ettiği kullanımları da vardır, bu iki ayrı anlamı birbirinden ayırmak güçtür. Örneğin Hesiodos πόλις’in insanlara zarar veren ve kötü eylemler için planlar yapan kötü bir insana maruz kalmasından bahsederken,[7] πόλις’in hem kent, hem de üzerinde yaşayan topluluğun kendisi olarak düşünülmesi mümkündür.[8] Yine πόλις halkı ve kenti yöneten, tüm “politik” idarî mekanizması, kurumları, yasaları ve yöneticileriyle “egemen yapı” anlamında düşünülebilir. Nitekim Sophokles’in Antigone’sinde (734-738), Haimon ile Kreon arasındaki diyaloğun bir yerinde πόλις kelimesi “Thebai halkı”nın özne olduğu bir yorum üzerine, hem onu, hem halk üzerinden buyuran ve dolayısıyla iktidar gücüne sahip olan ve idarî bir organizasyon olarak beliren kentin kendisini imler. Benzer minvalde Platon’un Protagoras 319a’daki kullanımı ise ev işlerine karşılık (τῶν οἰκείων), idarî bir organizasyon olarak πόλις işlerine (τῶν τῆς πόλεως) atıf içerir. Bağlamda Protagoras’ın sofist eğitim anlayışının aktarıldığı bu bölümde temelde bu eğitimden geçen insanın “daha iyi” duruma geleceği tartışılır ve bir eğitim hedefi olarak bireyin πόλις’te de “iş yapmada ve konuşmada” (καὶ πράττειν καὶ λέγειν) daha etkili olacağı belirtilir.[9]

Türkçeye de geçmiş bulunan “politika” terimini açıklayabilmek için, yukarıda anlamları verilen πόλις’ten türeyen πολί̄της (polites) terimini bir sonraki durak olarak kullanmamız gerekir. Πολί̄της isim olarak “vatandaş, özgür insan”, sıfat olaraksa “kente veya ülkeye bağlı, ait olan kişi” anlamındadır. Bu kelimeden türeyen πολῑτῐκός (politikos) sıfatı ilkin “vatandaşlara ait, özgü, uygun olan, yakışan, sivil” anlamındadır. Örneğin Platon, Gorgias 452e’de “vatandaşların sorunlarının görüşüldüğü toplantı”dan bahsederken σύλλογος ismiyle birlikte kullanır, birer kelimeyle karşılamak gerektiğinde bu πολιτικὸς σύλλογος tamlamasını, görüşülen konuların vatandaşlarla ilgili olmasından ötürü “politik toplantı” olarak çevirmek mümkündür.[10] Aynı sıfat Aristoteles’in Politika’sının başında yer alan tanımlardan birinde de bu anlamda kullanılmıştır.[11] ἡ κοινωνία ἡ πολιτική tamlaması, “vatandaşlar arasındaki birlik, birliktelik, ortaklık, paylaşım, vb.” anlamlarından hareketle birer kelimeye indirilerek daraltılmasıyla “politik birlik” veya “politik birliktelik” olarak Türkçeleştirilebilir. Bağlamda kastedilen, vatandaşların kendi başlarına ve kendileri için değil, vatandaş olarak birlikte oldukları ve bir toplum oluşturduklarıdır.[12] Ancak aynı anlamda kullanılırken, her daim Türkçeye başta aktardığımız politika teriminin “Devletin etkinliklerini amaç, yöntem ve içerik olarak düzenleme ve gerçekleştirme esaslarının bütünü” anlamını özgüleyecek şekilde, idarî bağlamda “politik” olarak çevrilmesi mümkün değildir, örneğin Isokrates 2.21’de “vatandaşlara ait özel mülklerin” korunmasından bahsederken “τῶν οἴκων τῶν πολιτικῶν” tamlamasını kullanır.[13]

Yine πολῑτῐκός sıfatı “vatandaşlardan oluşan toplumda yaşamaya, toplumsal yaşama özgü, ait olan”, daha sonra da o toplum ve kentin başındaki “yöneticiye, devlet adamına özgü, ait olan” anlamında kullanılmıştır. Devletin idarî mekanizmasının işleyişine, devlet adamlarının ve memurların bu işleyişteki rollerine işaretle “kamu yaşamına, politik yaşama özgü, ait olan” anlamında kullanılan πολῑτῐκός sıfatı eril bir isme dönüştürüldüğünde, ὁ πολιτικός (o politikos) olarak kamu yaşamında sorumluluk üstlenen “politikacı, devlet adamı” anlamını kazanmıştır. Türkçedeki “politika” kelimesi de aynı πολῑτῐκός sıfatından türemiştir, yukarıdaki anlamları göz önünde tuttuğumuzda, çoğul bir isim olarak (πολιτικά, politika) “vatandaşlara, toplumsal yaşama ve kamu yaşamına özgü, ait olan tüm unsurlar” anlamındadır.

———————–

[1] “Politika” maddesi. Türkçe Sözlük (Ankara: Türk Dil Kurumu, 2005), 1618.

[2] Bağlamı göz önünde tutarak aynı sözlükte politika kelimesi için verilen “davranış biçimi, düşünce yapısı” ve “Bir hedefe varmak için karşısındakilerin duygularını okşama, zayıf noktalarından veya aralarındaki uyuşmazlıklardan yararlanma vb. yollarla işini yürütme”, politik kelimesi için verilen “belli bir hedefe ulaşabilmek için uzlaşmayı, iyi geçinmeyi amaçlayan” anlamları üzerinde durmuyoruz.

[3] Bkz. Aristoteles, Politika 1276a.

[4] Yaygın kullanıldığı için bu kelimeyle ilgili Yunan edebiyatından verilecek örneklerin sayısı çoktur. Sadece The Online Liddell-Scott-Jones Greek-English Lexicon’da verilen kaynak örneklerini sıralarsak: Hesiodos, Scutum 270; Homeros, Ilias 6.88; 20.52; Thukydides, Historiae 2.15; 5.23; 47; Aristophanes, Lysistrata 245; 758, vd.

[5] Homeros, Odysseia 1.170; 6.177; Ilias 14.230; Hesiodos, Scutum 380; Sophokles, Oedipus Coloneus 1533, vd.

[6] Homeros, Ilias 17.144; Odysseia 11.14.

[7] Hesiodos, Opera et Dies 240.

[8] Karş. Pindaros, Pythia 2.88; Sophokles, Oedipus Tyrannus 22; Euripides, Phoenissae 947; Simonides, Fragmenta 10.3. Özel olarak Homeros ve Hesiodos’un mitolojik anlatılarında πόλις kavramıyla ilgili detaylı bir inceleme için bkz. J. V. Luce, “The ‘polis’ in Homer and Hesiod,” Proceedings of the Royal Irish Academy. Section C: Archaeology, Celtic Studies, History, Linguistics, Literature 78 (1978): 1-15.

[9] Bkz. W. K. C. Guthrie, A History of Greek Philosophy, Volume IV (Cambridge: Cambridge University Press, 1975), 216.

[10] Platon için temel alınan metin: Plato, Lysis. Symposium. Gorgias, trans. W. R. M. Lamb -Loeb Classical Library 166- (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1925).

[11] Bkz. Aristoteles, Politika 1.1.1252a7. Temel alınan metin: Aristotle, Politics, trans. H. Rackham -Loeb Classical Library 264- (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1932).

[12] Aristoteles’te κοινωνία kavramıyla ilgili olarak bkz. Richard Kraut, Aristotle: Political Philosophy (Oxford: Oxford University Press, 2002), 354-355; Bernard Yack, The Problems of a Political Animal: Community, Justice, and Conflict in Aristotelian Political Thought (Berkeley: University of California Press, 1993), 27-33.

[13] Isokrates için temel alınan metin: Isocrates. To Demonicus, To Nicocles. Nicocles or the Cyprians. Panegyricus. To Philip. Archidamus, trans. George Norlin -Loeb Classical Library 209- (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1928).

Reklamlar

One comment on “Yunancada polis’ten politika’ya tanımlar

  1. Ali Şengül
    20/10/2018

    Çok güzel bir yazı, kaleminize sağlık.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Bilgi

This entry was posted on 14/10/2018 by in Eskiçağ üzerine, Felsefe - bilim and tagged , , , , , , , , .
%d blogcu bunu beğendi: