Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) – Blog

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Status’un (state) olası “devlet” anlamı üzerine

Türkçeye “statü” olarak geçmiş olan Latincedeki status diğer çağdaş dillerde de yaygın olarak kullanılır: İng. state, İt. stato, Fr. état, Alm.  Staat (bazen status),  İsp. estado gibi. Peki, bu kalıbın aynı dillerde genelde “devlet” ve “durum” anlamını birlikte veriyor oluşunun kaynağı nedir? Acaba Latincedeki status‘tan mı geliyor bu çift-anlamlılık? Aradaki bağ nedir?

Öncelikle status sistere ve stare fiillerinden geliyor, yani iki kaynağı var. İki fiil de esasında “durmak, kalmak” anlamındadır, dolayısıyla status‘un Türkçedeki “durmak” fiilinin isim-fiili olan “duruş” ya da tam isimleşmiş olan “durum” anlamında kullanılması gerektiğini düşünebiliriz, bu iki kelimenin de iyi birer karşılık olabileceğini düşünüyorum. Ancak status sadece durumu işaret etmez, aynı zamanda belli bir durumdaki yolu/ölçüyü/tarzı da (mode or way of standing, vb.) gösterir, bu yüzden “davranış” anlamında da kullanılmıştır (örn. Cicero, de Oratore 18.59). Buna bağlı olarak aynı şekilde tarzı gösterdiği için “dış görünüş, kıyafet” anlamlarında da kullanılan status’un en nihayetinde biçimsel koşulla eşitlendiği söylenebilir. Hal böyle olunca, devletin biçimi/tarzı söz konusu olduğunda da, Romalılar status rei publicae kalıbını kullanabilmişler “devlet tarzı/biçimi” ya da “siyasî rejim” anlamında (örn. Cicero, ad Familiares 12.23.1). Bu son kullanım esasında kamu düzenini ve toplum yapısını işaret etmektedir, neticede Aristoteles’in Politika‘nın girişindeki tanımıyla söylersek, her devlet aslında iyi bir amaçla kurulmuş bir halk topluluğudur.

Anlaşıldığı üzere, burada status terimi doğrudan “devlet” anlamında değildir. Siyasî bir örgütlenmenin karşılığı olarak yani devlet anlamında ilk kullanımın Ulpianus’a ait olduğu söylenir. Oysa bu da tartışmalıdır, zira Ulpianus bu söylemi besleyen kaynakta yani Digestae 1.1.4’te “Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat” derken, zaten devlet anlamında ayrı bir kavrama ye vermiştir: rei. Bu cümledeki status, rei Romanae‘ın (Roma devleti), yukarıda verdiğim anlamda, siyasî durumunu, biçimini, tarzını belirtmektedir, kendi başına “devlet”i değil. Dolayısıyla ilgili cümleyi “Kamu hukuku Roma devletinin rejimine has bir durumdur” şeklinde Türkçeleştirebiliriz. Zaten Cicero’dan Grotius’a kadar status‘u tek başına, “Devlet” anlamında kullanan yoktur (J. Stevens, Devletin Yeniden Üretimi, Çev. A. Yılmaz, Ayrıntı Yay., 2001, s.101). Nitekim Machiavelli’nin Il Principio’sunun on altıncı yüzyıldaki Latince çevirilerinde de İtalyancadaki “devlet” anlamındaki stato terimi status değil, imperium, principatus, ditio vb. terimlerle çevrilmiştir. H. C. Dowdall’a göre, status‘un zaman içinde çağdaş dillere aktardığı, kendisinden türemiş olan terimlerin “devlet” anlamını kazanması yine status‘taki “nüfuzlular ya da yönetici sınıflar” anlamıdır (“The word: State”, Law Quarterly Review, 39, 1923, s.105).

Burada kast edilen nüfuzlular, elbette yönetim başındaki hükümetin temsilcileridir, rejime göre bunlar kral/hanedan, oligarklar ya da halk temsilcileri olabilir. Buna bağlı olarak, çağdaş dillerdeki, status‘tan türemiş olan terimlerde köken bakımından bizzat “devlet”e değil, yukarıda da söylediğim gibi, “devletin tarzı”na ve Dowdall’ın deyişine göre “sürekliliği”ne gönderme vardır. Sonradan Alm. Staat ve İng. state gibi örneklerde de görüldüğü üzere, ilgili terimler bizzat “devlet” anlamını kazanmıştır, ancak bu kökendeki anlamın esas niteliğini değiştirmiyor. Bununla birlikte İsveççedeki ståt (“seremoni görkemi”) teriminde de görüldüğü üzere, mevcut durumun görkemine atıf da köken teşkil edebilir (OED’de hatırlatılan bir husus bu), en nihayetinde devlet de görkemiyle göz kamaştırmakta değil mi?

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on 03/12/2013 by in Felsefe - bilim, Genel and tagged , , , , , , .
%d blogcu bunu beğendi: