C. Cengiz Çevik'in resmi sitesi

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümünde Doktora Öğrencisi. Yeditepe Üniversitesi ve Doğa Koleji'nde Latince Okutmanı, yazar, okur, eyler!

[2] Martialis, Epigrammata 5.24′te Hermes bahsi

Birinci kısım için bkz. https://jimithekewl.com/2011/06/17/martialis

Üslup özelliği bakımından incelendiğinde görülecektir ki, Martialis’in burada kullandığı anaphora’ya başka hiçbir epigramında rastlanmaz. Yine çalışmamıza konu olan son dize de aynı külliyat kapsamında benzersizdir. Her iki yapısal nitelik de hymnos stiline yakıştırılabilmekle birlikte özellikle de aretalojiye özgüdür.

Bütün olarak bakıldığında epigram on beş hendecasyllabi’den oluşur. Her dize dönemin ünlü gladyatörü Hermes’in adıyla başlar ve onun niteliklerinden biriyle devam eder. İlk dize genel bir övgü cümlesi içerir, on dördüncü dizeyse serinin başına yani açılış dizesine döner ve on beşinci dizede epigram kapanır.

Hermes

Hermes

Bu dönemde gladyatörlere nadiren tanrı isimleri verilirdi. Asia Minor’deki gladyatör isimleri üzerinde çalışan L. Robert birçok kahraman ismine rastlamıştır,[1] yazar çok nadir karşılaştığı gladyatörlerin tanrı isimleri üzerinde durmaz bile, sadece onca isim arasında göze çarpan bir tanrı isminden bahseder, o isim Martialis’in epigramındaki tanrının ismiyle aynıdır, yani Hermes’tir. Aynı yazar Helios ve Hermes isimlerinin geçtiği bir yazılı kaynaktan da bahseder.[2] Gladyatör ismi olarak Hermes’e İtalya’da da rastlanır.[3]

Anlaşılıyor ki, arkasındaki neden belirsiz olmasına ve sık tanrı isimleri kullanılmamasına rağmen, gladyatörler arasında Hermes / Mercurius isminin nispeten “sık” tercih edildiğini görüyoruz. Hermes mitolojide palaestra (enagwnios) tanrısı olmasına rağmen, Mars, Bellona, Hercules, Nemesis ve hatta Minerva’dan[4] farklı olarak, gladyatörlerle ilişkilendirilmemiştir. Ancak bir görüşe göre, Hermes isminin ἀποτρόπαιος yani “kötülüğe karşı koruyucu” mahiyeti vardır, bir görüşe göre, bu da söz konusu tanrının ψῡχοποµπός yani “ruh taşıyıcısı” kimliğine uygundur,[5] gladyatörler hem dövüş anında başlarına kötülük gelmesin, hem de ölürlerse ruhlarını Hermes taşısın diye böyle bir isim tercihi yapmış olabilir.

Netice itibariyle Martialis’in de yukarıda kısaca üzerinde durduğumuz neden ve olgulardan ötürü kendisine Hermes adını yakıştıran bir gladyatörün niteliklerini saydığı açıktır. Ancak Martialis neden epigramını ter unus’lu bir dizeyle sonlandırmak istemiş olabilir? Ter unus’un Eskiçağ literatüründeki mahiyeti anlaşılmadan Martialis’in bu epigramdaki satirik göndermesi anlaşılamaz, bu yüzden ilkin bu sıfatı söz konusu bağlam içinde irdeleyelim.

Mısır’daki Thoth’un Yunan’daki karşılığı olduğu düşünülen tanrı Hermes’in isminin “bağlama”, “zorlama”, “nüfuz etme” anlamındaki Semitik hrm kökünden geldiği iddia edilmiştir. Yine, Merkür gezegeniyle ilişkilendirilen Hermes’in, ruhları bir gezegenden diğerine aktardığına inanılmıştır. Bu anlam ermeneus (“aktarıcı”) isminde de bulunur. Başka bir yoruma göre, Hermes isminin kökü Yunan-Semitik hermata (“belirleyici iz olarak kullanılan yığınlar ve sütunlar”) isminde bulunur.[6]

Hermes isminin kökenini bu tanrıya atfedilen kanat ve (kanatlı) ayakkabı simgeleriyle açıklamaya çalışanlar da vardır. Böylelerine göre, kanat yelkeni, ayakkabı ise küreği simgeler, nitekim Yunancada eresso fiili ilkin “kürek çekmek” anlamındaysa da, daha genel olarak “denizde seyahat etmek” anlamına gelmektedir. O halde Hermes isminin bu fiilden hareketle oluştuğu da söylenebilir, zira Hermes Yunan mitolojisinde, donatıldığı kanat ve kanatlı ayakkabısından da anlaşılacağı üzere “hızlı bir şekilde seyahat eden” tanrıdır.[7]

İbrancadaki herm– öneki hem harfleri hem de okunuşu bakımından, Kral / peygamber Davud ve Süleyman’la çağdaş olan bir Tyre kralının (Kral Hiram) isminden farksızdır. Bu benzerliği ciddiyetle inceleyenler Hermes isminin İbrancadaki sembolik karşılığının -çoğul anlamda- “Kral Hiram’ın denizcileri” anlamına geldiğini düşünmüştür, yoruma göre, bu gemiciler (Hermes’in Zeus’un postacısı olması gibi) Yunan idaresi ile vilayetler arasındaki iletişimi sağlayan kişilerdir.[8] Ancak bu, ziyadesiyle kabul görmüş bir açıklama değildir.

Kesin olarak söyleyebileceğimiz, Yunancada Hermes isminden türetilen hermeneuein fiilinin “açığa çıkarmak, değerlendirmek, tercüme etmek, yorumlamak” anlamlarına geldiğidir, açık ki, bu türetim, aşağıda detaylı bir şekilde göreceğimiz gibi, Hermes’in mitolojide oynadığı role uygundur.[9]

Hermes ismine dair açıklanmayı bekleyen temel unsurlardan biri de, neden Yunan-Roma literatüründe kendisine “Üç Kat Büyük Hermes” anlamında Hermes Trismegistus dendiğidir. Oxford English Dictionary’nin ilgili maddesinde yazdığınca bu isim Yeni-Platoncular ve mistisizm ile simyayla uğraşanlarca, tüm gizemli öğretilere ama özellikle de simyaya özgü sırların yazarı olarak görülen ve Hermes’le eşleştirilen Mısır tanrısı Thoth’a verilmiştir.

Hermes Trismegistus isminin ziyadesiyle geç dönemde Yeni-Platoncular tarafından kullanılmış olduğu söylenir ancak Martialis’in Epigrammata 5.24’te gladyatör Hermes’ten bahsederken “Hermes omnia solus et ter unus” demesi, bu tanrının Romalılar döneminde de üç kat yüceltilebildiğini gösterir. Daha eski bulgu ise üç dilli Rosetta Taşı’ndaki Ptolemaeus Epiphanes övgülerinde “…Hermes o megas kai megas” (Hermes, büyük ve büyük) denmiş olmasıdır.[10] Ancak bu bulgu “üç kat büyük” tabirini açıklamaya ya da Taş’ın dikildiği dönemde söz konusu tabirin bilindiğini göstermeye yetmez, Letronne’un yorumunda da geçtiği üzere, “üç kat büyük” tabiri Mısırlılar ve Yunanlarca biliniyor olsaydı muhakkak Rosetta taşında da kullanılırdı.[11]

Martialis, Epigrammata

Martialis, Epigrammata

Başka bir bulgu ise “üç kat büyük” sıfatının açık bir yücelikten ziyade üstü örtük bir hesaplamaya dayanan yüceliği işaret ettiğini göstermiştir. Modern dünya bu bulguya F. L. Griffiths’in çevirisinde ulaşmıştır.[12] İmparator Claudius’un yedinci yılına ait tapu kayıtları olduğu anlaşılan iki Yunanca belgenin arka yüzündeki demotik (Mısır hiyerogliflerinin Roma dönemine denk gelen biçimi) metinde Mısır firavununun Etiyopyalı büyücülerin sihirleriyle alaşağı edildiğinde Pa-neshe’nin, Sihir Kitapları’nı iyi bilen oğlu Hor tarafından kurtarıldığı ve Kara Büyü’nün geri püskürtüldüğü yazar. Metinde şöyle denir:

Hor Khmûn tapınağına girdi, Thoth’a sunularını sundu ve şaraplarını döktü, o Thoth ki sekiz kat büyüktür, Khmûn’un efendisi, en büyük tanrıdır.”[13]

Griffiths’in buradaki “sekiz kat büyük” ifadesine ilişkin yaptığı yorum ise şöyledir:

Sekiz kat büyük Thoth, metinlerden kalan ifadeler bu ünvanı açıklar. Mısır literatüründe ilk defa burada karşımıza çıkan bu sıfat, Hermes’in Yunancadaki Trismegistos sıfatının karşılığıdır. El-cebir dilini kullanarak hiyeroglifteki ‘ó’ya a diyelim, Yunancadaki megas’a karşılık gelen bu ifade a ise, ‘óó’ 2a’dır, yani geç dönem hiyerogliflerinde, mesela Rosetta Taşı’nda karşımıza çıkan megas kai megas ifadesi. Buna karşın Sekiz kat büyük ifadesi de, el-cebir diliyle (2a)3 = 2a x 2a x 2a olur. Hermes’in meşhur ünvanı bu şekilde matematiksel bir formülle açıklanır.” Başka bir değerlendirmeye göreyse Osirisleşmiş (olduğunu düşünen) bir rahibin sözlerinden hareketle “üç kat büyük Hermes” ifadesi açıklanır:

Ben İki olan Bir’im; Ben Dört olan İki’yim; Ben Sekiz olan Dört’üm; Ben hepsinden sonra Bir olanım.”

Buradaki düşünceyi şu matematik diliyle çözümleyebiliriz: Bir’den türeyen İki, aa aa yani En büyük, İki’den türeyen Dört, aa aa aa aa İki kat en büyük, Dört’ten türeyen Sekiz ise aa aa aa aa aa aa aa aa, Üç kat en büyük’tür.[14]

Bir yoruma göreyse Hermes Trismegistus ismi, bu tanrının üç kesimin “en büyüğü” olmasıyla alâkalıdır: Bütün filozofların, bütün kralların ve bütün rahiplerin en büyüğüdür o,[15] bu yüzden o bir filozof, bir kral ve bir peygamberdir.[16]

Epigramdaki diğer Hermetik unsurları incelemek istediğimizde, kuşkusuz ter unus dışında gözümüze çarpan tek ifade omnia solus olur. Solus / µονός (omnia / παντα olmaksızın) aretalojik hymnosların ve duaların otantik unsurlarından olup[17] Orpheusçu / Eleacı gizem dinine özgü bir nitelik taşır.[18] Yine bu ifade Derveni Papirüsündeki Orpheusçu Zeus hymnosta da geçer (col. XII). Cicero’nun Xenophanes kaynaklı aktarımı (“unum esse omnia)[19] gibi Seneca’nın tanrıyı her şeyi tümleyerek açıklama eğilimi de (“Quid est deus? Quod vides totum et quod non vides totum. Sic demum magnitudo illi una redditur qua nihil maius cogitari potest, si soluş est omnia.”[20]) yine bu minvaldeki başka bir yaklaşımdır. Dahası Gnostik ve büyü ritlerinde, Isis aretalojisinde, Sarapis övgülerinde, Orpheusçu hymnoslarda ya da Hıristiyan metinlerinde bu tümleyici yaklaşıma rastlanır.[21] Temelde Martialis’in omnia solus’unu Hermetik literatürün bir unsuru saymak kaçınılmazdır,[22] zira Hermes hymnos’larında böyle ifadelere sık rastlanır: Ascl. 2: “omnia unum esse et unum omnia”, 20: “hic ergo solus et omnia”, 29: “is qui solus est omnia”, 30: “in eo sunt omnia et in omnibus ipse est solus

Sonuç olarak Martialis’in epigramında (genel olarak epigramlarında olduğu gibi) alaycı, süslü ve gönderme dolu bir anlatım tarzını seçtiğini bu yüzden aretalojik temelli bir unsuru kullanmaktan çekinmediğini söyleyebiliriz.


[1] L. Robert, Les gladiateurs dans l’orient grec, Paris 1940; Inconsistencies in Greek and Roman Religion…, s.207.

[2] L. Robert, a.g.e., s.298.

[3] Bkz. CIL I, 776b; XII, 5696, 32. ILS 5137. Commodus’un gladyatör oyunlarında Mercurius adıyla dövüştüğü söylenir (Inconsistencies in Greek and Roman Religion…, s.208).

[4] Bkz. Inconsistencies in Greek and Roman Religion…, s.208.

[5] Bkz. Inconsistencies in Greek and Roman Religion…, s.208.

[6] M. Bernal, Black Athena: The Linguistic Evidence, Rutgers University Press, 2006, s.522.

[7] “Mr. Sankey on the Philological Analysis of the Fabulous History of Greece”, The journal of the Royal Institution of Great Britain, Vol. I October 1830 – February ve May 1831, s.65.

[8] “Mr. Sankey on the Philological Analysis of the Fabulous History of Greece”, A.e.

[9] Bu konuda bkz. B. Krajewski, Traveling with Hermes. Hermeneutics and Rhetoric, University of Massachusetts Press, 1992, s.7-8.

[10] G. R. S. Mead, Thrice-Greatest Hermes. Studies in Hellenistic Theosophy and Gnosis. Being a Translation of the Extant Sermons and Fragments of the Trismegistic Literature, with Prolegomena, Commentaries and Notes,  Vol. I. – Prolegomena, The Theosophical Publishing Society, London – Benares, 1906, s.117.

[11] G. R. S. Mead, a.g.e., s.117.

[12] P. L. Griffiths, Stories of the High Priests of Memphis: The Sethon of Herodotus and the Demotic Tales of Khamuas, Oxford, 1900.

[13] P. L. Griffiths, a.g.e., s.58.

[14] P. L. Griffiths, a.g.e., s.121.

[15] R. Guiley, The Encyclopedia of Magic and Alchemy, Infobase Publishing, 2006, s.134.

[16] C. F. Fraker, “Hermes Trismegistus in General Estoria II”, Medieval Iberia: Changing Societies and Cultures in Contact and Transition, Ed. By I. A. Corfis – R. H. Northall, Tamesis Books, 2007, s.91; M. L. Prophet – E. C. Prophet, The Masters and Their Retreats, Summit University Press, 2003, s.129.

[17] Bkz. E. Norden, Die Geburt des Kindes, Leipzig 1924, Index, s.v.

[18] E. Norden, a.g.e., s.246.

[19] Cicero, Academica 2.118.

[20] Seneca, Naturales Quaestiones 1.P.13.

[21] Bkz. E. Norden, a.g.e., s.246; Isidorus Hymnos’u 1.23; Physis Hymnos’u 10.28; Aelius Aristides Or. XLV, s.352; A. Höfler, Der Serapishymnus des Aelius Aristides, Stuttgart-Berlin 1935, s.80; 85; Novum Testamentum, Paul. 1. Cor. 8.6 ve Col. 1.16.

[22] Bu çıkarım için bkz. A. J. Nock-Festugiere, Hermes Trismegiste. Corpus Hermeticum I-IV, Paris 1972, bölüm 1.68, n.29 ve 33.

Reklamlar

One comment on “[2] Martialis, Epigrammata 5.24′te Hermes bahsi

  1. Geri bildirim: Horus (Peyami yazdı) « jimi the kewl resmi blog!

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on 18/06/2011 by in Eskiçağ üzerine, Genel, Latince üzerine and tagged , , , , , .
%d blogcu bunu beğendi: