C. Cengiz Çevik'in resmi sitesi

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümünde Doktora Öğrencisi. Yeditepe Üniversitesi ve Doğa Koleji'nde Latince Okutmanı, yazar, okur, eyler!

Data tekil mi, çoğul mu?

Guardian‘da eski bir tartışma yeniden alevlenmiş. Ben de dahil oldum tartışmaya.

Data tekil midir, çoğul mudur?” diye soruyorlar. Kimisi “tekildir” diyor, kimisi “çoğul”. Kimisi “Latince konuşmuyoruz, Latince gramerine uymak zorunda değiliz, tabi ki tekildir” diyor, kimisi de buna karşı çıkıyor. Bu, bana uzun bir süre önce bir üstadımızla yaptığımız sohbeti anımsattı. Kendisiyle türkçede yabancı terimlere “çok yerinde” karşılıklar bulunabildiği, bunun da türkçenin terim üretme konusundaki yetkinliğini ortaya koyduğu sonucuna varmıştık. Ayrıca Türkçenin zenginliğinden bahsedilecekse, konuya bu üretici kimliğinden başlanması gerektiğini de dile getirmiştik. Data kelimesini de Türkçedeki “veri” terimiyle çok iyi karşıladığımızı düşünüyorum. Bunu açımlayayım.

Data teriminin kaynaklandığı Latincede fiiller gerek farklı kiplerde, zamanlarda ve şahıslardaki çekimler için gerekse kendisinden kelime/terim üreten kök/gövde yapısındaki standartı belirtebilmek için ekseriyetle dört haliyle sözlüklere taşınır. Sözlüklerde ve gramer kitaplarında, kolaylığından ötürü, sık kullanılan örneği kullanayım ben de: dönüşlü olmayan “sevmek” fiilini sözlüklerde ekseriyetle şu şekilde görürsünüz: Amo, amare, amavi, amatum. Bu dizimdeki ilk kelime “seviyorum” (haber kipi, şimdiki zaman i. tekil kişi), ikinci kelime “sevmek” (mastar), üçüncü kelime “sevdim” (haper kipi, -di’li geçmiş zaman i. tekil kişi) anlamında olup dördüncü kelime fiilin supinum gövdesidir. Türkçede sıfat-fiil dediğimiz “yapan, eden, seven, düşünen” gibi etken sıfatlar fiil dizimindeki ilk ve ikinci hale göre oluşur. Örneğin amare / sevmek fiilinden “seven” anlamında sıfat-fiil oluşturmak istediğimizde amans deriz. Bildik başka bir örnek, cogito “düşünüyorum” anlamındayken, yine Descartes’ın res cogitans‘ında da karşımıza çıkan cogitans “düşünen” anlamındadır. Bunun gibi bir de edilgen, geçmişe dönük sıfat-fiil oluşturma yolu vardır. Bunun için de fiil dizimindeki dördüncü kelime yani supinum kök kullanılır. Amare fiilinden örnek verirsek, amatum kendi başına “(geçmişte) sevilen/sevilmiş olan şey” anlamındadır. Aynı köke -urus ekini getirirseniz, “(gelecekte) sevilecek olan şey” anlamını edinirsiniz.
“Vermek” anlamındaki do, dare, dedi, datum fiilindeki supinum gövdesi yani datum da benzer şekilde edilgen ve geçmiş zamandaki sıfat-fiil olarak kullanılır. Türkçesi de “(geçmişte) verilmiş / sunulmuş / aktarılmış olan şey”dir. Bu (cinssiz) verilmiş olan şeyin çoğulu da, Latincedeki çekim kurallarına göre, “verilmiş olan şeyler” anlamındaki data‘dır.
Aslında eski olan ancak yukarıda verdiğim linkte yeniden hortlamış olan “data tekil midir, çoğul mudur” tartışması işte, yukarıda kabaca anlattığım gramer yapısından kaynaklanır. Bizim Türkçede en geniş anlamda “bir şeyin belli ya da belirsiz bir tarzda vermiş/sunmuş olduğu şey” olarak kullandığımız “veri”nin Latincedeki data kökü sadece klâsik gramer kuralları açısından değil, klâsik çağ Latincesindeki yaygın kullanımı açısından da çoğuldur. Örneğin Plautus, Pseudolus 1, 3, 72; Propertius 3, 15, 6 [4, 14, 6 m.]; Ovidius, Metamorphoses 6, 363’te data hep “verilmiş/sunulmuş olan şeyler” hatta “hediyeler” (arkaik teşekkülde “dona data” yani “sunulmuş hediyeler” birlikte kullanılır, Türkçede “hediye” kelimesini hep “verilen” sıfat-fiiliyle kullanıyormuşuz gibi düşünün) anlamında kullanılmıştır.
Fiilin supinum gövdesi aynı zamanda gramer bakımından geçmiş zamanda ve edilgen ifadelerde de kullanıldığından (örneğin “data sunt” -> “şeyler verildi / sunuldu”) kafa karıştırıcı birtakım görüntülere sebep olabilir metinde. Karışmasın kafalar. Burada sadece data‘nın kökeninde tekil olup olmayacağı konusunu işliyoruz, o kullanımları konu-dışı bırakalım. Ancak felsefe dilindeki kullanımlarda da data‘nın hiç tekil olarak kullanılmadığını ekleyelim. Örneğin Cicero geometrideki önerme sunmayı, bu fiille (do, dare, dedi, datum) karşılarken önermeler çoğulsa fiili de çoğul, tekilse fiili de tekil kullanır. Örneğin “in geometria prima si dederis, danda sunt omnia: dato hoc, dandum erit illud” (De Finibus 5.28.83) yani datum her zaman tekil, data her zaman çoğuldur.
R. L. Rosnow ile M. Rosnow’un eserinde de geçtiği gibi, yüzyıllar içinde özellikle de günümüzde Latin dili grameriyle uğraşanlar, başka deyişle Latincenin klâsik çağa ilişkin ortodoks fundamentalistleri “data tekil mi, çoğul mu” tartışmasını, data‘nın (başta The New York Times olmak üzere diğer popüler yayın organlarında) popülerleşmiş çoğul kullanımını benimseyenler karşısında kaybetmişe benziyor. Ancak İngilizcede, Apa stilindeki referanslarda (bkz: #18908311) data‘yı çoğul düşünebiliyorsunuz. Örneğin  İngilizcede “data indicates” değil de “data indicate” diyebiliyorsunuz [*]. Türkçede zaten cinssiz özneler cümlede yazıldığında, yüklemleri tekil olduğu için böyle bir ayrıma ihtiyaç yok. Zira “veriler gösteriyor ki” de diyebiliyoruz, “veri gösteriyor ki” de.
Anlaşılıyor ki, bizim Türkçemizde data çok sorun çıkarmıyor. Bu ziyadesiyle İngilizcenin problemi. Zira Merriam-Webster’s Dictionary of English Usage’ın ilgili maddesinde de söylendiği gibi datum/data meselesi “can sıkan/tuhaf bir balık” (“the word data is a queer fish“) gibidir [**]. Kafa karmaşıklığı öyle boyutlara erişmiştir ki, ne deve ne de kuş olan deve-kuşu kullanımları da olmuştur. Örneğin H. E. Newell & L. Jaffe çoğul anlamda (“veriler”) data‘yı değil datums‘u kullanmıştır. Yani Latincedeki tekil datum‘a, İngilizcedeki çoğul yapma eki olan “‘s”i getirmiştir (“… in place of a single reference system today we have about 80 more or less independently derived reference systems or datums“) [***].
Adı geçen sözlükte de söylendiği gibi, data‘nın günümüz İngilizcesindeki (resmî yayınlarda) yaygın kullanımı ise iki türlüdür: a) Çoğul bir isim olarak (“earnings” gibi), çoğul fiil ve sıfat alır ancak sayıca çok düşünülmez, bu yüzden çoğul zamirlerle (“they”, “their” vs.) işaret edilmez. b) Ya da “information” ismi gibi bir kütlenin ismi olarak düşünülür, tekil fiil, zamir ve sıfatla (“this”, “much”, “little”, “it”, “its” vs.) kullanılır. Aynı sözlükte ve yukarıdaki aktarımda geçtiği gibi, çoğul kullanım yine de daha “popüler”dir.
Data‘nın İngilizcedeki yaygın kullanımı için 20.yy. beklenmiş gibidir. 17-19. yy.’larda yazılmış metinlerde karşımıza çıkıyorsa da, ifadenin Latincedeki tekili olan datum‘un felsefe metinlerinde de kullanıldığını görüyoruz. Bu konuda tam bir uzlaşı olduğunu söyleyemeyiz. Merriam-Webster’in sözlüğünden hareketle (yukarıda da dediğim gibi) yirminci yüzyılda yaygınlaşan kullanımından özellikle de kütlenin ismi olan versiyonu, en eski 1902 ile tarihleniyor ve insanlık tarihinin garip bir cilvesi data‘nın bu fundamental Latince gramerine göre “sapkın” tekil kullanımı amerikan İngilizcesinde geçiyor (aykırılık yapmasalar olmaz, değil mi?).
Ancak daha sonradan datum ile data arasında anlam uçurumu olduğu da düşünülmüş ve farklılaşma buna yorulmuş. Örneğin datum bir yerde (bilimde) araştırmanın -çok genel anlamda- ilk aşaması olarak düşünülürken, data bilginin veya olguların kütlesi olarak düşünülmüştür. Bu yüzden data, syntactical yani sözdizimsel açıdan datum‘un çoğuluysa da, anlamca derlenmiş ve toplanmış bilginin bir kütlesi olarak tekilleşmiştir [****].
Daha sonraki kullanımlarda ise data‘nın çoğul olarak da düşünülebildiğini görüyoruz ancak kafalar o kadar karışmış ki, önceki cümlede çoğul düşünülen data (“themselves” ile), bir sonraki cümlede tekilleşebilmiştir (“it” ile). Örneğin bkz. “… investing in their own computer systems to interpret the raw digital data that are transmitted by the satellite. by massaging the data themselves rather than buying it from the government.” [*****]
Sonuç olarak bir yerde de dendiği gibi “eskiden İngilizce hocaları ‘the data are’ demeniz lazım diye diretirdi, şimdilerde ‘the data is’ öylesine yaygınlaştı ki, artık bu kullanım yanlış sayılamaz. ‘The data is inconclusive’ de doğrudur ‘the data are inconclusive ‘ de.” [******] Dahası nasıl ki yayın organlarının ve yayınların bütünü anlamında medyayı (media) Latincedeki medium‘un çoğulu olmasına rağmen çoğul kullanmıyor, tekil kullanıyorsak [*******] (Türkçede de böyle bu) data‘yı da datum‘muş gibi (tekil düşünerek) kullanabiliriz.
Ben şahsen dil ve kültür kökeni söz konusu olduğunda fundamentalist yönelimi önemseyen biri olmama rağmen, tavır sergilemede ve pratikte yeniliği ve değişimi mukadder gören biriyim. Yerine oturmuş bir değişiklikten bahsediyorsak ve yaygın kullanım bir şekilde rayına oturmuşsa, orada doğal evrim süreci işlemiş demektir. Peki, doğal bir sürece “doğal” dememizin nedeni, ondaki sapmaların da onun doğallığına dahil olması olduğuna göre (Attila İlhancı bir deyiş kullanırsak, “ayrılığın da sevdaya dahil olması” gibi) ve Latincedeki datum/data kullanımı da bir dönem doğal bir süreçten geçerek bugün incelediğimiz noktasına vardığına göre, bugünkü data‘yı doğal geçmişin krıterlerine göre değil de bugünün krıterlerine göre düşünmekten niye korkuyoruz. Her fundamentalist tavır, muhakkak bir muhafaza kültüne sırtını dayar, oysa Latincenin syntactical yani sözdizimsel anlamda muhafaza edilmeye ihtiyacı yok, çünkü o zaten yaşamımızın her yerine, yeni koşullara ayak uydurarak yani evrim geçirerek sızmış durumda.
Konu ne olursa olsun doğal ayıklanma sürecine direnenler, aynı yüzyılda ya da birkaç yüzyıl sonra, o sürece ayak uydurabilenlerin maskarası olur. Bana geçmişten “zamanı gelince” ötelenmemiş bir tane rüzgâra karşı gelen muhafazakâr söyleyin, söyleyemezsiniz.
Yıldızlardan gelen notlar
* R. L. Rosnow – M. Rosnow, Writing Papers in Psychology, Cengage Learning, 2008, s.89.
http://i27.tinypic.com/311xt21.jpg Ayrıca bkz. M. S. Robinson – F. L. Stoller…, Write Like a Chemist: A Guide and Resource, Oxford University Press, 2008, s.125.
** Merriam-Webster’s Dictionary of English Usage, Merriam-Webster, Incorporated, Pub., Springfield, 1994, s.317.
*** (A.e.) Merriam-Webster’s…; H. E. Newell & L. Jaffe, Science, 7 July 1967.
**** (A.e.) Merriam-Webster’s…; Science, 1 July 1927.
***** (A.e.) Merriam-Webster’s…; Business Week, 23 Aug. 1982.
****** MBA Center. Gmat Study Book, Pub. by the MBA Center, 2001-2006, s.213.
******* F. Katamba, Morphology, Palgrave Macmillan, 1993, s.104.
http://i26.tinypic.com/ev6hjp.jpg
Reklamlar

One comment on “Data tekil mi, çoğul mu?

  1. kutkut16
    13/08/2010

    >…aynı köke -urus ekini getirirseniz, "(gelecekte) sevilecek olan şey" anlamını edinirsiniz. derken edilgen değil etken olduğunu atlamışsın. amaturus "(gelecekte) sevecek" demek, "sevilecek" değil. bkz. morituri te salutamus: ölecek olanlar seni selamlıyoruz. eğer gelecek ve edilgen kullanmak gerekirse gerundivus kullanılıyor: amandus-a-um hem "sevilecek" hem de "sevilmesi gerekli" anlamlarında. bağlama bağlı! :-))

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: