C. Cengiz Çevik'in resmi sitesi

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümünde Doktora Öğrencisi. Yeditepe Üniversitesi ve Doğa Koleji'nde Latince Okutmanı, yazar, okur, eyler!

Pansophia

Evrensel bilgi/bilgelik anlamına gelen bu terim renaissance ezoterizminin başat kavramlarından biri oluvermiştir. Birçok araştırmacıya göre Rose&Cross yani Gül&Haç kardeşliğinin (Fama Fraeternitatis Roseae Crucis ve Confessio Fraeternitatis) çıkış noktalarından biri olup Moravialı eğitmen Comenius’un (1592 – 1671) elinde şekillenmiştir. Temelde Hıristiyan gnosis‘ine dayanan theosophia‘dan ezoterizmin yeni formu olması bakımından ayrılır [1].

Son dönem Abd’de ezoterizme gönül bağlamış maceracı gruplar [2] tarafından ciddi ciddi sergilenmeye başlanan Abd geleneğinin aslında Hıristiyan değil de pagan temeller üzerine oturtulduğuna ilişkin yaklaşımlar pansophia‘nın ışıltısından nem kapar, pardon hareketlenir. Bu yaklaşıma göre pansophia‘nın temsil ettiği “evrensel değerlere dayalı bilgelik” anlayışı neredeyse her mistisizmden tat alıp bir aşure kazanını andırmaya başlar. Zira pansophia amaçlarında ve meydana geldiği kaynaklarında evrenselci (universalist) yaklaşıma denk düşer. Arthur Versluis’in kitabından söylersek içinde büyü, kimya, bitkibilim (herbalism), şifa (healing), kabala ve ziyadesiyle Mısır ve Persia paganizmine atfedilebilecek olan diğer pagan geleneklerini barındırır [3]. Yine yazarın bildirdiğine göre pansophia kavramı büyük ölçüde ezoterizme modern biçimini veren Giordano Bruno’nun hedef ve çalışmalarını andırır. Ancak bu düşünce âleminde Hermes Trismegistus’tan, Ruechlin’den, Paracelsus’tan ve Michael Maier’den esintiler bulmamak içten bile değilildir [4]. En nihayetinde bu terimin temel karşılığı günümüz Türkçesine yedirerek söylersek “Hepsinden azar azar koy kanka çeşit olsun” olabilir. Dediğim gibi burada ön plana çıkan temel husus, theosophia‘dan Hıristiyan gnosis‘ini temel almaması konusunda ayrılmasıdır. Pansophia‘yı universal kılan da zaten bu niteliğidir. “Bilgelik olsun da cehennemin dibinden olsun” mantalitesi “Hıristiyan olsun bizim olsun” mantalitesine galebe çalmıştır. Söz konusu yazar pansophia‘daki evrensel tutumun Francis Bacon’ın Nova Atlantis’i başta olmak üzere, diğer bütün ütopyalardaki ideal memleket tasarısının temelinde olduğunu düşünür. Mümkünse biz de aynı şekilde düşünelim.
Simon Somerville Laurie’nin eserinde de geçtiği gibi Comenius’un pansophic ideali insanî bilginin gelişimine yeni bir soluk katmaktır [5]. Buna bağlı olarak düstur, eski skolastik sistemin tümüyle laf kalabalığına indirgediği Aristoteles mantalitesinden sıyrılıp ziyadesiyle ötelenen experimental yani deneyci doğa bilimler algısını işletme hedefini güder. Özellikle de 12. yy.’dan sonra adım adım genişleyen bu deneyci anlayış Avrupa’da kendini göstermeye başlamışken pansophia gibi tümüyle evrensel bilgelik=doğal bilimler eşitlemesi yapabilen bir düşün sahasının ortaya çıkması doğaldır. Evvelce #18615508 no’lu entiride bahsettiğim regnum dei‘e karşılık regnum hominis düşüncesinin ortaya atılmış olması tümden tanrısallığı insan yaşamından söküp atma amacını taşımıyordu. Pansophia‘da da evrensel bilgi profanlaşmış olmamakla birlikte, görüldüğü gibi türlü ezoterik tutumları insanın hizmetine sunması bakımından insanı temel almıştır. Diyebilirsiniz ki hem tanrı hem insan krallığı olamıyor mu? Vatikan zaten bu değil mi(ydi)? Burada yeni bir sistem ve bilgi ideali arayışı olduğunu görüyoruz.
Özellikle yeni dünya’nın keşfi ardından 17. yy.’da pıtrak pıtrak çoğalan yeni bilgi idealinin bir ölçüde Yeni Dünya=Amerika=Kayıp Atlantis gibi bir eşitlemeyi doğurmuş olması da şaşırtıcı değil. Zira Avrupa bugünkü Avrupa değildi malûmunuz. bu dönemde yıkımların, salgın hastalıkların, yoksulluğun, iç savaşların bezdirdiği özellikle İspanyolların ve İngilizlerin yeni dünyada, eski dünyada artık amacını ve heyecanını yitirmiş bilgi idealini gerçekleştirebilecek, türlü yıkımlardan kurtulacakları yeni bir düzeni hayâl etmiş olmaları şaşırtıcı mıdır? Asla değildir. Pansophia işte bu noktada, diğer bütün deneyci 17. yy. düşün faaliyetleri gibi itekleyici bir rol oynuyor. Bu rolün daha sonradan abartıldığını ve özellikle 18. ve 19. yy.’da Kayıp Kıta Mu arayışları nezdinde bir köken tespiti çabası şeklinde bize bile sirayet ettiğini düşünebilirsiniz. Bütün bunların temelinde yeni bilgi ve düzen arayışı yatıyor, kolay değil yüzyıllar boyunca monolithic gelişmiş bir Christendom idealinin arka sokaklara, arka odalara, karanlık mahzenlere ötelediği ezoterizmin antikçağ kaynaklı farklı veçheleri, büyü ritüelleri, masonik strüktürler, Royal Academy’deki çarpık akademikleşme (gecekondsophia) vb. unsurlar leğene dönmüş yarıklardan şaldır şaldır akıvermiş. İşte pansophic ideal de bu akışın önemli itekleyicilerinden biri. Daha gizemsel, daha gözlemsel!
Çok ilginçtir çoğu kişi Gül-Haç Kardeşliği’ni (Rose & cross) bile theosophic zanneder, barındırdığı Hıristiyan öğelerinden ötürü, oysa o pansophic‘tir. çünkü içerdiği materyalin ancak deneysel çözümlemelere yaslanmasından ötürü aydınlanmacı olmaya mahkûmdur. Theosophic bir tutum içinde olamaz Gül & Haç Kardeşliği, zira zihnî yükselişi ve tanrısal kıyam’ı ön plana almaz, bu doğanın yani içinde yaşadığımız madde âleminin birtakım bilgileri üzerine inşa edilmiş bilgi sistemini arar. Bu yüzden Gül & Haç Kardeşliği theosophia‘dan ziyade pansophia‘nın esiri ve eseridir. O hâlde şunu açıkça söyleyebiliriz: pansophia, kendisine batıyı batı kılan bütün medeniyetlerdeki ezoterik bilgileri toplayan, maddenin yeni keşfini kendisine ideal olarak belirleyen ve buna bağlı olarak pozitivist düşünceyi de besleyen bir gizemcilik modelinden başka bir şey değildir. Regnum hominis‘i insanın krallığını temel alıp, tanrısal kudreti madde âlemine hükmetmeyi arzular. Bu açıdan bakıldığında Baconcı bilgi idealiyle mükemmel bir uyum halindedir. Yine Arthur Versluis’in dediği gibi, pansophic bilgi ideali uç rasyonalist ve materyalist bilgi ideallerinin sonucu olan bilimcilik (scientism), mekanizm (mechanism) ve teknolojizme (technologism) alternatif teşkil eder [6]. Eder etmesine de günümüzde bir kıymeti harbiyesi kalmış mıdır, bu tartışmalıdır.



Notlar

1. Arthur Versluis, The Esoteric Origins of the American Renaissance, Oxford University Press, 2001, s.15.
2. Örneğin şuna bakmanızı isterim: http://www.francisbaconsamerica.org/
Şunları da izlemenizi:
http://video.google.com/videoplay?docid=5498106693746597344
http://video.google.com/videoplay?docid=-3924304351562745462
3. A. Versluis, a.g.e., s.15.
4. A. Versluis, a.g.e., s.15.
5. Simon Somerville Laurie, John Amos Comenius, Bishop of the Moravians, Lenox Hill Pub. & co., 1972, s.73.
6. A. Versluis, Magic and Mysticism: An Introduction to Western Esotericism, Rowman & Littlefield Publishers, 2007, s.91.

Amerika’nın pagan temelleriyle ilgili yapılmış belgeseli izleyebilin diye buraya da aldım videoları:

i.

http://video.google.com/googleplayer.swf?docid=5498106693746597344&hl=tr&fs=true
ii.
 http://video.google.com/googleplayer.swf?docid=-3924304351562745462&hl=tr&fs=true






Reklamlar

One comment on “Pansophia

  1. Geri bildirim: Bir akıntı-karşıtı figür: Iamblichusçu Abamon « jimi the kewl resmi blog!

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: