
Susan Sontag, Kurmaca Sanatı No. 143
Söyleşiyi Yapan: Edward Hirsch
Susan Sontag, Manhattan’ın batı yakasındaki Chelsea semtinde yer alan bir binanın en üst katında, az eşyalı beş odalı bir dairede yaşıyor. Her yerde kitaplar —sayıları on beş bini buluyor— ve kâğıtlar var. Sanat ve mimarlık, tiyatro ve dans, felsefe ve psikiyatri, tıp tarihi, dinler tarihi, fotoğraf ve opera —ve daha nice alandaki— kitaplara göz gezdirerek bir ömür geçirilebilir. Çeşitli Avrupa edebiyatları —Fransız, Alman, İtalyan, İspanyol, Rus edebiyatları vesaire, ayrıca yüzlerce Japon edebiyatı eseri ve Japonya üzerine kitap— dillerine göre, kabaca kronolojik bir sırayla dizilmiş. Amerikan edebiyatı ile Beowulf’tan sözgelimi James Fenton’a kadar uzanan İngiliz edebiyatı da öyle. Sontag iflah olmaz bir kupür kesicisidir; kitapların arası kâğıt parçalarıyla doludur (“Her kitap işaretlenmiş ve dilimlenmiştir,” diyor), kitaplıklar ise okunacak ilave şeylerin adlarının karalandığı notlarla donatılmıştır.
Sontag genellikle oturma odasındaki alçak mermer masada elle yazar. Küçük konu defterleri, üzerinde çalıştığı Amerika’da adlı romanının notlarıyla doludur. Chopin üzerine eski bir kitap, sofra adabı tarihini konu alan bir kitabın üzerinde durur. Odayı hoş bir Fortuny lambası ya da onun bir replikası aydınlatır. Duvarı Piranesi baskıları süsler (mimari baskılar tutkularından biridir).
Sontag’ın dairesindeki her şey ilgi alanlarının genişliğine tanıklık eder, ancak bağlılıklarının tutkulu doğasını ortaya koyan asıl şey, tıpkı sohbeti gibi, yapıtının kendisidir. Bir konuyu nereye götürürse götürsün, gidebileceği en uç noktaya —ve ötesine— dek takip etmeye heveslidir. Roland Barthes hakkında söyledikleri kendisi için de geçerlidir: “Mesele bilgi değil… teyakkuz haliydi; bir şey dikkat akışının içine girer girmez onun hakkında düşünülebileceklerin titiz bir dökümüydü.”
Sontag ile bu söyleşi, 1994 Temmuz’unun kavurucu sıcaklıktaki üç gününde Manhattan’daki dairesinde gerçekleştirildi. Saraybosna’ya gidip geliyordu ve söyleşiye vakit ayırması büyük bir incelikti. Sontag olağanüstü bir konuşmacıdır —içten, teklifsiz, bilge, hararetli— ve her gün ahşap mutfak masasının başında yedi sekiz saat boyunca aralıksız konuştu. Mutfak çok amaçlı kullanılan bir odaydı ama faks makinesi ile fotokopi makinesi sessizdi; telefon nadiren çaldı. Sohbet çok geniş bir konu yelpazesinde gezindi —metinler daha sonra didik didik edilecek ve gözden geçirilecekti— ama dönüp dolaşıp hep edebiyatın hazlarına ve ayırt edici özelliklerine geldi. Sontag yazmaya dair her şeyle —sürecin işleyişinden bu uğraşın yüce doğasına kadar— ilgilenir. Pek çok misyonu vardır ama bunların en başında yazarlık uğraşı gelir.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yazmaya ne zaman başladınız?
SUSAN SONTAG
Emin değilim. Ama dokuz yaşımdayken kendi yayınlarımı çıkardığımı biliyorum; dört sayfalık aylık bir gazete çıkarmaya başlamıştım, hektografla (çok ilkel bir çoğaltma yöntemi) yirmi kadar kopya basıp komşulara beş sente satıyordum. Birkaç yıl boyunca sürdürdüğüm gazete, o sıralar okuduğum şeylerin taklitleriyle doluydu. Öyküler, şiirler ve hatırladığım iki oyun vardı; biri Čapek’in R.U.R.’sinden, diğeri Edna St. Vincent Millay’nin Aria da Capo’sundan esinlenmişti. Bir de muharebe anlatıları —Midway, Stalingrad vesaire; unutmayın, yıllar 1942, 1943, 1944’tü— gerçek gazetelerdeki makalelerden özenle özetlenmişti.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Söyleşiyi sık sık Saraybosna’ya yaptığınız ve bana hayatınızın en etkileyici deneyimlerinden biri olduğunu söylediğiniz yolculuklar yüzünden birkaç kez ertelemek zorunda kaldık. Savaşın yapıtlarınızda ve hayatınızda nasıl tekerrür ettiğini düşünüyordum.
SONTAG
Öyle. Amerikan bombardımanı altındaki Kuzey Vietnam’a iki yolculuk yaptım, ilkini Hanoi’ye Yolculuk’ta anlattım; 1973’te Yom Kippur Savaşı başladığında ise cephe hattında Vaat Edilmiş Topraklar (Promised Lands) adlı filmi çekmek için İsrail’e gittim. Bosna aslında benim üçüncü savaşım.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Metafor Olarak Hastalık’ta askeri metaforların yerden yere vurulması var. Ve Yanardağ Sevgilisi’nin anlatı doruğunda savaşın gaddarlığının dehşet verici bir tasviri. Editörlüğünü yaptığım Dönüşen Bakış: Sanat Üzerine Yazarlar (Transforming Vision: Writers on Art) adlı kitaba katkıda bulunmanızı istediğimde de üzerine yazmayı seçtiğiniz eser Goya’nın Savaşın Felaketleri idi.
SONTAG
Bir savaşa sadece hayal gücünde değil de bizzat gitmek tuhaf görünebilir sanırım —gezgin bir aileden gelsem bile. Kuzey Çin’de kürk tüccarlığı yapan babam, Japon istilası sırasında orada öldü; beş yaşındaydım. Eylül 1939’da “dünya savaşı” lafını duyduğumu, ilkokula başladığımı ve sınıftaki en iyi arkadaşımın İspanya İç Savaşı mültecisi olduğunu hatırlıyorum. 7 Aralık 1941’de paniğe kapıldığımı hatırlıyorum. Üzerine kafa yorduğum ilk dil kalıplarından biri de “savaş süresince” (for the duration) ifadesiydi —“savaş süresince tereyağı yok” cümlesindeki gibi. Bu ifadenin tuhaflığının ve iyimserliğinin tadını çıkardığımı anımsıyorum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Roland Barthes üzerine yazdığınız “Yazının Kendisi”nde, babası Birinci Dünya Savaşı muharebelerinden birinde öldürülen (Barthes henüz bebekti) ve kendisi de genç bir adam olarak İkinci Dünya Savaşı’nı —İşgal’i— yaşayan Barthes’ın yazılarının hiçbir yerinde savaş sözcüğünü bir kez bile anmamasına şaşırdığınızı ifade ediyorsunuz. Oysa sizin yapıtlarınıza savaş musallat olmuş gibi görünüyor.
SONTAG
Buna, yazarın dünyaya dikkat kesilen kişi olduğu cevabını verebilirim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Bir keresinde Vaat Edilmiş Topraklar hakkında şöyle yazmıştınız: “Benim konum savaş ve herhangi bir savaş hakkında yıkım ile ölümün dehşet verici somutluğunu göstermeyen her şey tehlikeli bir yalandır.”
SONTAG
O kural koyucu ses beni biraz utandırıyor doğrusu. Ama… evet.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Saraybosna kuşatması hakkında yazıyor musunuz?
SONTAG
Hayır. Yani henüz değil ve muhtemelen uzun bir süre de yazmayacağım. Neredeyse kesinlikle bir deneme ya da röportaj biçiminde de olmayacak. Oğlum olan ve Saraybosna’ya benden önce gitmeye başlayan David Rieff böyle bir deneme-röportaj, Mezbaha (Slaughterhouse) adlı bir kitap yayımladı; ailede Bosna soykırımı üzerine yazılmış bir kitap yeter. Dolayısıyla Saraybosna’da hakkında yazmak için vakit geçirmiyorum. Şimdilik elimden geldiğince orada bulunmak —tanıklık etmek, yas tutmak, suça ortak olmama modeli sunmak, omuz vermek— benim için yeterli. Bir yazarın değil, doğru eyleme inanan bir insanın görevleri bunlar.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Hep yazar olmak mı istemiştiniz?
SONTAG
Altı yaşımdayken kızı Eve Curie’nin kaleme aldığı Madame Curie biyografisini okumuştum, bu yüzden başta kimyager olacağımı sanıyordum. Sonra uzun bir süre, çocukluğumun büyük kısmında doktor olmak istedim. Ama edebiyat beni içine çekip boğdu. Asıl istediğim her türden hayattı ve yazarın hayatı en kapsayıcı olanı gibi görünüyordu.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yazar olarak rol modelleriniz var mıydı?
SONTAG
Elbette kendimi Küçük Kadınlar’daki Jo sanıyordum. Ama Jo’nun yazdıklarını yazmak istemiyordum. Sonra Martin Eden’da yazdıklarıyla özdeşleşebileceğim bir yazar-başkahraman buldum; dolayısıyla Martin Eden olmak istedim —tabii Jack London’ın ona biçtiği kasvetli kader hariç. Kendimi kahraman bir kendi kendini yetiştirmiş insan (autodidact) olarak görüyordum (sanırım öyleydim de). Yazarlık hayatının mücadelesini dört gözle bekliyordum. Yazarlığı kahramanca bir uğraş olarak görüyordum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Başka modeller var mıydı?
SONTAG
Daha sonra, on üç yaşımdayken André Gide’in büyük bir ayrıcalığı ve amansız bir açgözlülüğü betimleyen günlüklerini okudum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Okumaya ne zaman başladığınızı hatırlıyor musunuz?
SONTAG
Söylenenlere göre üç yaşımdayken. Her neyse, altı yaşımdayken gerçek kitaplar —biyografiler, seyahatnameler— okuduğumu hatırlıyorum. Sonra da Poe, Shakespeare, Dickens, Brontë kardeşler, Victor Hugo, Schopenhauer, Pater ve daha nicelerinin içine serbest düşüş. Çocukluğumu edebi coşkuların hezeyanı içinde geçirdim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Diğer çocuklardan çok farklı olmalıydınız.
SONTAG
Öyle miydim? Rol yapmada da iyiydim. Kendim hakkında pek düşünmezdim, daha iyi bir şeyin peşinde olduğum için o kadar mutluydum ki. Ama başka bir yerde olmayı çok istiyordum. Okumak da o mest edici, kendini doğrulayan yabancılaşmaları üretiyordu. Okuma —ve müzik— yüzünden gündelik deneyimim, kendimi adadığım yoğunluklara zerre aldırmayan insanlarla dolu bir dünyada yaşamaktan ibaretti. Başka bir gezegenden gelmişim gibi hissediyordum —o dönemin bağımlısı olduğum masum çizgi romanlarından ödünç alınmış bir fanteziydi bu. Ve elbette başkalarının gözünde nasıl göründüğüme dair pek bir fikrim yoktu. Aslında insanların beni düşündüğünü hiç sanmazdım. Yine de —dört yaşlarındaydım— bir parktaki bir sahneyi hatırlıyorum; İrlandalı dadımın kolalı beyaz üniformalı bir başka deve “Susan çok hassas sinirli (high-strung)” dediğini duymuş ve “Ne ilginç bir kelime. Acaba doğru mu?” diye düşünmüştüm.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Eğitiminizden biraz bahseder misiniz?
SONTAG
Tamamı devlet okullarında geçti; hem de bir sürü okulda, her biri bir öncekinden daha iç karartıcıydı. Ama okula çocuk psikologları çağından önce başladığım için şanslıydım. Okuma yazma bildiğim için beni hemen üçüncü sınıfa koydular, daha sonra bir dönem daha atlatıldım, böylece liseden —North Hollywood Lisesi’nden— henüz on beş yaşımdayken mezun oldum. Ardından Berkeley’de, sonra Chicago Üniversitesi’nin Hutchins Koleji diye anılan bölümünde, daha sonra da Harvard ve Oxford’da felsefe yüksek lisans öğrencisi olarak muhteşem bir eğitim aldım. 1950’lerin büyük bölümünde öğrenciydim ve kendisinden bir şey öğrenmediğim tek bir hocam bile olmadı. Ama üniversitelerim arasında en önemlisi olan Chicago’da sadece hayranlık duyduğum hocalar değil, etkilerine minnetle teslim olduğum üç isim vardı: Kenneth Burke, Richard McKeon ve Leo Strauss.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Burke nasıl bir hocaydı?
SONTAG
Bir metni çözümlemenin kendine özgü, büyüleyici yolunun tamamen içindeydi. Sınıfla birlikte Conrad’ın Zafer (Victory) romanını kelime kelime, imge imge okuyarak neredeyse bir yıl geçirdi. Nasıl okunacağını Burke’ten öğrendim. Hâlâ bana öğrettiği şekilde okurum. Bana biraz ilgi göstermişti. Beşeri Bilimler III dersinde hocam olmadan önce bazı kitaplarını okumuştum bile; unutmayın, o zamanlar pek tanınmıyordu ve kendisini daha lisedeyken okumuş bir lisans öğrencisiyle hiç karşılaşmamıştı. Bana Daha İyi Bir Hayata Doğru (Towards a Better Life) adlı romanının bir nüshasını verdi ve 1920’lerde Greenwich Village’da Hart Crane ve Djuna Barnes ile aynı daireyi paylaşmasına dair hikâyeler anlattı —bunun bende nasıl bir etki yarattığını tahmin edebilirsiniz. Sahip olduğum kitapları yazmış biri olarak tanıştığım ilk insandı. (On dört yaşımdayken bir şekilde dahil edildiğim ve “Hac” adlı öykümde anlattığım Thomas Mann huzuruna kabul edilişimi hariç tutuyorum.) Yazarlar benim için film yıldızları kadar ulaşılmazdı.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
On sekiz yaşında Chicago Üniversitesi’nden lisans diplomanızı aldınız. O zamana dek yazar olacağınızı biliyor muydunuz?
SONTAG
Evet, ama yine de lisansüstü eğitime devam ettim. Yazar olarak geçimimi sağlayabileceğim hiç aklıma gelmemişti. Minnettar, militan bir öğrenciydim. Ders vermekten mutlu olacağımı düşünüyordum, oldum da. Elbette kendimi edebiyat değil, felsefe ve dinler tarihi okutmaya hazırlamaya özen göstermiştim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ama yalnızca yirmili yaşlarınız boyunca ders verdiniz ve üniversitede hocalığa dönmeniz için yapılan sayısız daveti geri çevirdiniz. Bunun nedeni akademisyen olmak ile yaratıcı yazar olmanın birbiriyle bağdaşmadığını hissetmeye başlamanız mı?
SONTAG
Evet. Bağdaşmamaktan da beter. Akademik hayatın kuşağımın en iyi yazarlarını mahvettiğine tanık oldum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Entelektüel olarak adlandırılmaktan rahatsız oluyor musunuz?
SONTAG
İnsan hiçbir şekilde adlandırılmaktan hoşlanmaz doğrusu. Ayrıca bu sözcük bana isimden ziyade sıfat olarak daha anlamlı geliyor; gerçi yine de —özellikle de kadınsanız— her zaman zarafetten yoksun bir tuhaflık varsayımı olacaktır sanırım. Bu da beni hüküm süren entelektüel karşıtı klişelere —akla karşı kalp, zekâya karşı duygu vesaire— yönelik polemiklerime daha da bağlı kılıyor.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Kendinizi feminist olarak görüyor musunuz?
SONTAG
Memnuniyet duyduğum az sayıdaki etiketten biri bu. Ama yine de… bir isim mi? Şüpheliyim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Sizin için hangi kadın yazarlar önemli oldu?
SONTAG
Pek çoğu. Sei Şonagon, Austen, George Eliot, Dickinson, Woolf, Tsvetayeva, Ahmatova, Elizabeth Bishop, Elizabeth Hardwick… Liste bundan çok daha uzun. Kadınlar kültürel açıdan bakıldığında bir azınlık oldukları için, azınlık bilincimle kadınların başarılarına her zaman sevinirim. Yazar bilincimle ise hayranlık duyabileceğim her yazara sevinirim; kadın yazarlara erkeklerden ne daha fazla ne daha az.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Çocukken size ilham veren edebi uğraş modelleri ne olursa olsun, yetişkinlikteki edebi uğraş fikrinizin Amerikan’dan çok Avrupai olduğu izlenimine kapılıyorum.
SONTAG
Pek emin değilim. Bunun bana özgü bir marka olduğunu düşünüyorum. Ama doğru olan şu ki yirminci yüzyılın ikinci yarısında yaşarken, yetişkinlik hayatımın büyük kısmını Avrupa’da geçirmekle birlikte kendimi fiilen sürgüne göndermeden Avrupasever zevklerimin tadını çıkarabildim. Benim Amerikalı olma biçimim buydu. Gertrude Stein’ın dediği gibi: “Yanında götüremeyeceksen kökler ne işe yarar?” Bunun çok Yahudice olduğu söylenebilir ama aynı zamanda çok Amerikancadır da.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Üçüncü romanınız Yanardağ Sevgilisi, anlattığı hikâye on sekizinci yüzyıl Avrupası’nda geçmesine rağmen bana çok Amerikan bir kitap gibi görünüyor.
SONTAG
Öyle. Yanardağ Sevgilisi’ni bir Amerikalıdan başkası yazamazdı.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ve Yanardağ Sevgilisi’nin alt başlığı: “Bir Romans”. Bu Hawthorne’a bir gönderme, değil mi?
SONTAG
Kesinlikle. Hawthorne’un Yedi Çatılı Ev’in önsözünde söylediklerini düşünüyordum: “Bir yazar yapıtına romans dediğinde, bir roman yazıyor olsaydı üstlenmeye kendini yetkili hissetmeyeceği belli bir serbestiyi hem biçim hem de malzeme bakımından talep etmek istediğini belirtmeye bile gerek yoktur.” Hayal gücümde on dokuzuncu yüzyıl Amerikan edebiyatının derin izleri vardır —önce erken yaşta okuduğum ve kurgusallık, fantezi ile kasvet karışımıyla beni büyüleyen Poe’nun. Poe’nun öyküleri hâlâ zihnimde yaşar. Sonra Hawthorne ve Melville’in. Melville’in saplantılılığına bayılırım. Clarel, Moby-Dick. Ve Pierre —yalnız, kahraman bir yazarın korkunç biçimde engellenmesini anlatan bir başka roman.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
İlk kitabınız bir romandı, Velinimet (The Benefactor). O zamandan beri denemeler, gezi anlatıları, öyküler, oyunlar ve iki roman daha yazdınız. Bir şeye bir biçimde başlayıp sonra onu başka bir biçime dönüştürdüğünüz oldu mu hiç?
SONTAG
Hayır. Başından itibaren bir şeyin ne olacağını her zaman bilirim; benim için her yazma dürtüsü bir biçim fikrinden doğar. Başlamak için şekle, mimariye sahip olmam gerekir. Bunu Nabokov’dan daha iyi ifade edemem: “Şeyin örüntüsü şeyden önce gelir.”
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yazar olarak ne kadar akıcısınızdır?
SONTAG
Velinimet’i hafta sonlarında ve iki yaz boyunca (Columbia College’da din bölümünde ders veriyordum) hızlıca, neredeyse zahmetsizce yazdım; Gnostisizm adıyla anılan birtakım sapkın dini fikirlerin talihini örnekleyen, keyif verici derecede uğursuz bir hikâye anlattığımı düşünüyordum. İlk denemeler de kolayca ortaya çıkmıştı. Ama benim deneyimime göre yazmak pratik yaptıkça kolaylaşan bir etkinlik değil. Tam tersine.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Sizin için bir metin nasıl başlar?
SONTAG
Cümlelerle, ibarelerle başlar ve o zaman bir şeylerin aktarıldığını bilirim. Çoğunlukla bir açılış cümlesidir bu. Ama bazen onun yerine kapanış cümlesini duyarım.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Fiilen nasıl yazarsınız?
SONTAG
Amerikan yazarlarının o meşhur fetişi olan sarı ya da beyaz çizgili bloknotlara keçeli kalemle, bazen de kurşunkalemle yazarım. Elle yazmanın yavaşlığını severim. Sonra onu daktiloya çeker ve üzerini karalamalarla doldururum. Daha iyisini nasıl yapabileceğimi göremeyene dek, her seferinde hem elle hem de doğrudan daktilo üzerinde düzeltmeler yaparak metni tekrar tekrar daktilo ederim. Beş yıl öncesine kadar süreç böyleydi. O zamandan beri hayatımda bir bilgisayar var. İkinci ya da üçüncü taslaktan sonra metin bilgisayara giriyor, böylece artık tüm elyazmasını baştan daktilo etmiyorum ama bilgisayardan alınan birbirini izleyen kâğıt çıktılar üzerinde elle düzeltme yapmaya devam ediyorum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yazmaya başlamanıza yardımcı olan bir şey var mı?
SONTAG
Okumak —ki yazdığım ya da yazmayı umduğum şeyle nadiren ilgilidir. Çok fazla sanat tarihi, mimarlık tarihi, müzikoloji ve pek çok konuda akademik kitap okurum. Bir de şiir. Başlamak kısmen oyalanmaktır; bana enerji veren ama aynı zamanda huzursuz eden okumalar ve müzik dinlemeler yoluyla oyalanmak. Yazmadığım için suçluluk duymak.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Her gün yazar mısınız?
SONTAG
Hayır. Ataklar halinde yazarım. Yazmak zorunda olduğumda yazarım; çünkü baskı birikir ve kafamda bir şeylerin olgunlaştığına, onu kâğıda dökebileceğime dair yeterli güveni hissederim. Ama bir şey gerçekten yoluna girdi mi başka hiçbir şey yapmak istemem. Dışarı çıkmam, çoğu zaman yemek yemeyi unuturum, çok az uyurum. Bu son derece disiplinsiz bir çalışma biçimi ve beni pek üretken kılmıyor. Ama başka pek çok şeye fazlasıyla ilgi duyuyorum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yeats meşhur sözünde insanın hayat ile yapıt arasında seçim yapması gerektiğini söyler. Bunun doğru olduğunu düşünüyor musunuz?
SONTAG
Bildiğiniz gibi aslında hayatın mükemmelliği ile yapıtın mükemmelliği arasında seçim yapmak gerektiğini söylemişti. Eh, yazmak da bir hayattır —çok tuhaf bir hayat. Elbette hayattan kastınız başka insanlarla birlikte yaşanan hayatsa, Yeats’in özdeyişi doğrudur. Yazmak muazzam miktarda yalnızlık gerektirir. Bu seçimin sertliğini yumuşatmak için yaptığım şey, her zaman yazmamak. Dışarı çıkmayı severim —seyahat etmek de buna dahil; seyahat ederken yazamam. Konuşmayı severim. Dinlemeyi severim. Bakmayı ve izlemeyi severim. Belki de bende Dikkat Fazlalığı Bozukluğu vardır. Dünyada benim için en kolay şey dikkat kesilmektir.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
İlerledikçe mi düzeltirsiniz yoksa bütün bir taslağı bitirene kadar bekleyip sonra tamamını mı gözden geçirirsiniz?
SONTAG
İlerledikçe düzeltirim. Ve bu oldukça zevkli bir iştir. Sabırsızlanmam; bir şey işler hale gelene dek üzerinden defalarca geçmeye gönüllüyümdür. Zor olan başlangıçlardır. Her zaman büyük bir dehşet ve ürperti duygusuyla başlarım. Nietzsche, yazmaya başlama kararının soğuk bir göle atlamaya benzediğini söyler. Ancak yolun üçte birine geldiğimde yeterince iyi olup olmadığını anlayabilirim. İşte o zaman kartlarım elimdedir ve elimi oynayabilirim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Kurmaca yazmak ile deneme yazmak arasında bir fark var mı?
SONTAG
Deneme yazmak her zaman zahmetli olmuştur. Pek çok taslaktan geçerler ve nihai sonucun ilk taslakla pek az ilgisi kalabilir; bir denemeyi yazarken çoğu zaman fikrimi tamamen değiştiririm. Kurmaca ise ilk taslağın nihayetinde ulaşacağım şeyin özünü —tonunu, sözdağarını, hızını, tutkularını— barındırması anlamında çok daha kolay gelir.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yazdığınız herhangi bir şeyden pişmanlık duyuyor musunuz?
SONTAG
1960’ların ortasında Partisan Review için yazdığım ve ne yazık ki ilk deneme derlemem Yorumlara Karşı’ya dahil ettiğim iki tiyatro günlüğü dışında hiçbir şeyden bütünüyle pişman değilim —o tür kavgacı, izlenimci bir işe uygun değilim. Elbette ilk dönem denemelerimdeki her şeye katılmıyorum. Değiştim ve daha çok şey biliyorum. Onlara ilham veren kültürel bağlam da tamamen değişti. Ama şimdi onları değiştirmenin bir anlamı olmaz. Yine de ilk iki romanımın üzerinden editör kalemiyle (blue pencil) geçmek isterdim doğrusu.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yirmili yaşlarınızın sonunda yazdığınız Velinimet, altmışlı yaşlarında bir Fransız erkeğinin sesinden anlatılıyor. Kendinizden bu kadar farklı birinin kılığına girmeyi kolay buldunuz mu?
SONTAG
Kendim hakkında yazmaktan daha kolaydı. Zaten yazmak bir başkasının kılığına bürünmektir. “Hac” ve “Çin’e Bir Yolculuk Projesi”nde yaptığım gibi kendi hayatımdaki olayları yazdığımda bile o kişi tam olarak ben değilimdir. Ama itiraf edeyim ki Velinimet’te aradaki farkı olabildiğince geniş tutmuştum. Bekâr ve münzevi değildim, erkek değildim, yaşlı değildim, Fransız değildim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ama roman Fransız edebiyatından çok etkilenmiş görünüyor.
SONTAG
Öyle mi? Görünüşe göre pek çok insan onun nouveau roman’dan (yeni roman) etkilendiğini düşünüyor. Ama katılmıyorum. Pek de çağdaş sayılmayacak iki Fransız kitabına ironik göndermeler vardı: Descartes’ın Meditasyonlar’ı ve Voltaire’in Candide’i. Fakat bunlar birer etki değildi. Velinimet üzerinde —o sıralar hiç farkında olmadığım— bir etki varsa, o da Kenneth Burke’ün Daha İyi Bir Hayata Doğru romanıydı. Burke’ün romanını yakın zamanda, onlarca yıl sonra yeniden okudum (on altı yaşımdayken bana bir kopyasını verdiğinden beri hiç yeniden okumamış olabilirim) ve program niteliğindeki önsözünde Velinimet için bir model sayılabilecek şeyi keşfettim: bir aryalar ve kurmaca ahlak dersleri silsilesi olarak roman. Hiçbir okurun kendisiyle özdeşleşmeye kalkışamayacağı kadar ustalıkla benmerkezci bir başkahramanın —Burke kendininkine romanın kahramanı deme cüretini göstermişti— işvesi.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
İkinci romanınız Ölüm Çantası (Death Kit), Velinimet’ten oldukça farklı.
SONTAG
Ölüm Çantası, sefil başkahramanıyla özdeşleşmeye davet eder. Ağıt yakma havasındaydım —Vietnam Savaşı’nın gölgesinde yazıldı. Tüllerine varana dek bir keder kitabıdır.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yapıtlarınızda pek de yeni bir duygu değil. Yayımlanan ilk öykünüzün adı “Acılı Adam” (“Man with a Pain”) değil miydi?
SONTAG
Gençlik hevesi (Juvenilia). Onu Ben, vesaire’de bulamazsınız.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Partisan Review için o tiyatro günlüklerini nasıl yazmaya başladınız?
SONTAG
Şunu anlamanız gerekir ki o zamanlar edebiyat dünyası sözde küçük dergiler tarafından tanımlanıyordu —bugün her şey çok farklı olduğu için hayal etmesi zor. Benim edebi uğraş duygum, 1940’ların sonunda henüz Güney Kaliforniya’da lisedeyken Kenyon Review, Sewanee Review, The Hudson Review, Partisan Review gibi edebiyat dergilerini okuyarak şekillenmişti. 1960’ta New York’a geldiğimde bu dergiler hâlâ mevcuttu. Ama artık bir dönemin sonuydu. Elbette bunu bilemezdim. En büyük tutkum beş bin kişinin beni okuyacağı bu dergilerden birinde yayımlanmaktı ve hâlâ da öyleydi. Bu bana cennetin ta kendisi gibi görünüyordu.
New York’a taşındıktan kısa bir süre sonra bir partide William Phillips’i gördüm ve cesaretimi toplayıp yanına giderek “Partisan Review’da yazmaya nasıl başlanır?” diye sordum. “Dergiye gelirsin, ben de sana bir kitap veririm, beğenilirse yayımlanmak üzere eleştirisini yazarsın,” diye yanıtladı. Ertesi gün oradaydım. Bana bir roman verdi. İlgimi çeken bir roman değildi ama eli yüzü düzgün bir şey yazdım ve eleştiri basıldı. Böylece kapı açılmış oldu. Ancak ardından, bastırmaya çalıştığım yersiz bir fantezi ortaya çıktı: “Yeni Mary McCarthy” olacağım fantezisi —Phillips benden bir tiyatro günlüğü yazmamı isteyerek bunu açıkça belli etmişti. “Biliyorsun, eskiden Mary yapardı,” dedi. Ona tiyatro eleştirileri yazmak istemediğimi söyledim. Israr etti. Ben de sağduyuma tamamen aykırı bir şekilde (benim için hiçbir zaman önem taşımamış bir yazar olan yeni Mary McCarthy olmaya zerre kadar hevesim yoktu doğrusu) iki yazı çıkardım. Arthur Miller, James Baldwin ve Edward Albee’nin oyunlarını eleştirdim, kötü olduklarını söyledim, nüktedan olmaya çalıştım ve bunu yaptığım için kendimden nefret ettim. İkinci turdan sonra Phillips’e devam edemeyeceğimi söyledim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ama devam ettiniz ve bazıları Partisan Review’da yayımlanan o meşhur denemeleri yazdınız.
SONTAG
Evet, ama o konuların tamamı kendi seçimimdi. Sipariş üzerine neredeyse hiç yazı yazmadım. Hayranlık duymadığım bir yapıt hakkında yazmak hiç ilgimi çekmez. Hayranlık duyduklarım arasında bile genel olarak yalnızca ihmal edildiğini ya da görece az bilindiğini hissettiğim şeyler üzerine yazdım. Ben bir eleştirmen değilim, ki bu denemecilikten başka bir şeydir; denemelerimi kültürel bir çalışma olarak görüyordum. Yazılması gereken şeyin ne olduğuna dair bir histen doğmuşlardı.
Sanatın temel görevlerinden birinin muhalif bilinci güçlendirmek olduğunu varsayıyordum. Bu da beni görece sıra dışı yapıtlara yöneltti. Kültür konusundaki liberal uzlaşının —Lionel Trilling’in büyük bir hayranıydım ve hâlâ öyleyim— yerli yerinde kalacağını, büyük kitapların geleneksel kanonunun daha sınır tanımaz ya da oyuncu yapıtlar tarafından tehdit edilemeyeceğini doğal kabul ediyordum. Ama yazı yazdığım otuz yıl içinde beğeni öylesine yozlaştı ki artık sadece ciddiyet fikrini savunmak bile muhalif bir eylem haline geldi. Sadece ciddi olmak ya da bir şeyleri hararetli, çıkarsız bir biçimde önemsemek çoğu insan için anlaşılmaz hale geliyor. Sanat projelerine karşıt olarak sanattan, ya da ünlülere karşıt olarak sanatçılardan söz etmenin ne anlama geldiğini belki de yalnızca 1930’larda doğanlar —ve belki birkaç tek tük kişi— anlayacak. Gördüğünüz gibi, bu kültürün barbarlığı ve amansız boşluğu karşısında öfkeyle doluyum. Sürekli öfkeli olmak ne kadar da yorucu.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Edebiyatın amacının bizi hayat konusunda eğitmek olduğunu düşünmek eski moda mı?
SONTAG
Bizi hayat konusunda eğitir doğrusu. Belli kitaplar olmasaydı şu an olduğum kişi olmazdım, anladıklarımı anlamazdım. On dokuzuncu yüzyıl Rus edebiyatının o büyük sorusunu düşünüyorum: İnsan nasıl yaşamalı? Okumaya değer bir roman kalbin eğitimidir. İnsani olasılıklara, insan doğasının ne olduğuna, dünyada neler olup bittiğine dair kavrayışınızı genişletir. İçselliğin yaratıcısıdır.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Deneme yazmak ile kurmaca yazmak benliğinizin farklı yanlarından mı kaynaklanıyor?
SONTAG
Evet. Deneme kısıtlanmış bir biçimdir. Kurmaca ise özgürlüktür. Hikâyeler anlatma özgürlüğü ve aynı zamanda sözü dallandırıp irdeleme özgürlüğü. Ama kurmaca bağlamında denemeci irdelemenin tamamen farklı bir anlamı vardır. Her zaman bir sesle dillendirilir.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Görünüşe göre deneme yazmayı neredeyse tamamen bırakmışsınız.
SONTAG
Bıraktım. Son on beş yılda yazmaya yenik düştüğüm denemelerin çoğu ağıt ya da saygı duruşu niteliğinde. Canetti, Barthes ve Benjamin üzerine yazdığım denemeler, yapıtlarında ve duyarlılıklarında kendime yakın hissettiğim unsurlarla ilgilidir: Canetti’nin hayranlık kültü ve zalimlikten nefreti, Barthes’ın estet duyarlılığı yorumu, Benjamin’in melankoli poetikası. Onlar hakkında söylemediğim çok şey olduğunun fazlasıyla farkındaydım.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Evet, o denemelerin gizli otoportreler olduğunu görebiliyorum. Ama Yorumlara Karşı’dakilerin bazıları da dahil olmak üzere erken dönem denemelerinizde de büyük ölçüde aynı şeyi yapmıyor muydunuz?
SONTAG
Hepsinin birbiriyle bağlantılı olmasının önüne geçilemez sanırım. Yine de son derlemem Satürn Yıldızı Altında’ya giren denemelerde başka bir şey oluyordu. Deneme yazarken ağır çekimde, belirtisiz bir tür sinir krizi geçiriyordum. Hâlâ deneme kalıbının içine tıkıştırmaya çalıştığım duygular, fikirler ve fantezilerle öylesine doluydum ki. Başka bir deyişle, deneme biçiminin benim için yapabileceklerinin sonuna gelmiştim. Belki Benjamin, Canetti ve Barthes üzerine yazdığım denemeler otoportreydi, ama aynı zamanda gerçek birer kurmacaydılar. Benim yanardağ sevgilim, yani Cavaliere, Canetti ve Benjamin portre-denemelerinde sıkışık bir biçimde söylemeye çalıştığım şeyin tam anlamıyla gerçekleşmiş kurmaca halidir.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Kurmaca yazarken deneyiminiz bir olay örgüsü icat etmek mi yoksa onu çözüp ortaya çıkarmak mı?
SONTAG
Tuhaf ama bir bütün halinde gelen şey olay örgüsüdür —bir armağan gibi. Çok gizemli bir durum. Duyduğum, gördüğüm ya da okuduğum bir şey, bütün somutluğuyla —sahneleri, karakterleri, manzaraları, felaketleriyle— eksiksiz bir hikâyeyi gözümün önünde canlandırır. Ölüm Çantası’nda bu, birinin Richard adlı ortak bir arkadaşımızın çocukluk lakabını telaffuz ettiğini duymaktı —sadece Diddy adını duymak. Yanardağ Sevgilisi’nde British Museum yakınlarındaki bir baskı dükkânına göz gezdirirken Sir William Hamilton’ın Phlegraei Campi adlı eserinden çıktığı anlaşılan bazı volkanik manzara resimlerine rastlamaktı. Yeni roman içinse en sevdiğim kitaplardan biri olan Kafka’nın günlüklerinde bir şey okumaktı; dolayısıyla bir rüya anlatısı olabilecek bu paragrafı daha önce birden fazla kez okumuş olmalıyım. Bu kez okuduğumda, sanki izlediğim bir filmmiş gibi bütün bir romanın hikâyesi kafamın içine sıçradı.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Bütün hikâye mi?
SONTAG
Evet, bütün hikâye. Olay örgüsü. Ama hikâyenin neleri taşıyabileceğini ya da biriktirebileceğini —bunu yazarken keşfederim. Yanardağ Sevgilisi bir bitpazarında başlayıp Eleonora’nın mezar ötesinden yaptığı monologla bitiyorsa, av peşindeki bir koleksiyoncunun ironik, sıradan bir kesitinden okurun deneyimlediği tüm hikâyeye yönelik Eleonora’nın ahlaki geniş plan bakışına uzanan bu yolculuğun bütün içerimlerini yazmaya başlamadan önce biliyor değildim. Eleonora ve onun başkahramanları mahkûm edişiyle bitirmek, romanın başladığı bakış açısından mümkün olan en uzak noktadır.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
1964’te yayımlanan efsanevi denemeniz “‘Camp’ Üzerine Notlar”ın başında, tutumunuzun “tiksintiyle yumuşatılmış derin bir sempati” olduğunu yazmıştınız. Bu size özgü bir tutum gibi görünüyor: Camp’e hem evet hem hayır. Fotoğrafa hem evet hem hayır. Anlatıya hem evet hem hayır…
SONTAG
Mesele onu hem sevmem hem sevmemem değil —bu fazla basit. Ya da isterseniz, “hem evet hem hayır” değil. Mesele “bu ama aynı zamanda şu”. Güçlü bir duygu ya da tepkiye demir atmayı çok isterdim. Ama gördüğüm şeyi gördükten sonra zihnim ilerlemeye devam ediyor ve başka bir şey görüyor. Herhangi bir şey hakkında söylediğim her sözün ya da verdiğim her yargının sınırlarını hemen görüveriyorum. Henry James’in harika bir sözü vardır: “Hiçbir şey hiçbir konuda son sözüm değildir.” Her zaman söylenecek daha çok şey, hissedilecek daha çok duygu vardır.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Sanırım çoğu insan kurmacaya —roman yazarı olarak değilse bile en azından roman okuru olarak— kuramsal bir gündemle yaklaştığınızı düşünebilir.
SONTAG
Ama yaklaşmıyorum. Okuduğum şeyi önemsemeye ve ondan etkilenmeye ihtiyacım var. Bilgelik projesine katkıda bulunacak hiçbir şeyi olmayan bir kitabı önemseyemem. Bir de süslü bir düzyazı üslubuna zaafım vardır. Daha az uçarı bir ifadeyle söylemek gerekirse, düzyazı modelim şair düzyazısıdır; en çok hayranlık duyduğum yazarların çoğu gençliklerinde şairdi ya da şair olabilirlerdi. Bütün bunlarda kuramsal hiçbir şey yok. Aslında zevkim bastırılamaz derecede kapsayıcıdır (catholic). Dreiser’ın Jennie Gerhardt’ına ve Didion’ın Demokrasi’sine, Glenway Wescott’ın Hacı Şahin’ine (The Pilgrim Hawk) ve Donald Barthelme’nin Ölü Baba’sına (The Dead Father) tutkun olmaktan alıkonulmak istemezdim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Hayranlık duyduğunuz bir dizi çağdaşınızdan söz ediyorsunuz. Onlardan etkilendiğinizi de söyler misiniz?
SONTAG
Etkilendiğimi her itiraf edişimde doğruyu söyleyip söylemediğimden asla emin olamıyorum. Ama buyurun bakalım. Noktalama işaretleri ve hız konusunda Donald Barthelme’den, sıfatlar ve cümle ritimleri konusunda Elizabeth Hardwick’ten çok şey öğrendiğimi düşünüyorum. Nabokov ve Thomas Bernhard’dan bir şey öğrendim mi bilmiyorum ama eşsiz kitapları kendime koyduğum standartları olması gerektiği kadar katı tutmama yardımcı oluyor. Ve Godard —Godard duyarlılığımın ve dolayısıyla kaçınılmaz olarak yazımın başlıca besin kaynaklarından biri olmuştur. Ayrıca Schnabel’in Beethoven’ı, Glenn Gould’un Bach’ı ve Mitsuko Uchida’nın Mozart’ı çalma biçiminden bir yazar olarak kesinlikle bir şeyler öğrendim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yapıtlarınız hakkındaki eleştirileri okur musunuz?
SONTAG
Hayır. Tamamen olumlu olduğu söylenenleri bile okumam. Bütün eleştiriler canımı sıkar. Ama arkadaşlarım bunların ne yönde olduğuna dair kabaca olumlu ya da olumsuz bir fikir verirler.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ölüm Çantası’ndan sonra birkaç yıl pek yazmadınız.
SONTAG
Henüz bir hareket olarak adlandırılamayacağı 1964 yılından beri savaş karşıtı harekette çok aktiftim. Bu da giderek daha fazla zamanımı almaya başladı. Depresyona girdim. Bekledim. Okudum. Avrupa’da yaşadım. Âşık oldum. Hayranlıklarım evrildi. Birkaç film çektim. Nasıl yazacağıma dair bir özgüven krizi yaşadım; çünkü bir kitabın elzem bir şey olması ve yazdığım her kitabın bir öncekinden daha iyi olması gerektiğini düşünmüşümdür hep. Yıpratıcı standartlar, ama onlara oldukça sadığım.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Fotoğraf Üzerine’yi nasıl yazdınız?
SONTAG
1972 başlarında The New York Review of Books’tan Barbara Epstein ile öğle yemeği yiyorduk ve Modern Sanat Müzesi’nde henüz gördüğüm Diane Arbus sergisi hakkında durmadan konuşuyordum; bana “Neden sergi hakkında bir yazı yazmıyorsun?” dedi. Belki yazabilirim diye düşündüm. Sonra yazmaya başladığımda genel olarak fotoğraf hakkında birkaç paragrafla başlayıp ardından Arbus’a geçmesi gerektiğini düşündüm. Çok geçmeden birkaç paragraftan çok daha fazlası ortaya çıktı ve kendimi işin içinden sıyıramadım. Denemeler çoğaldı —kendimi sık sık o talihsiz büyücü çırağı gibi hissediyordum— ve yazılmaları, yani hakkını vererek yazılmaları giderek zorlaştı. Ama inatçıyım —Arbus ve sergi hakkında birkaç paragraf yerleştirmeyi başardığımda üçüncü denemedeydim— ve kendimi bu işe adadığımı hissederek vazgeçmedim. Fotoğraf Üzerine’yi oluşturan altı denemeyi yazmak beş yıl sürdü.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ama bir sonraki kitabınız Metafor Olarak Hastalık’ı çok hızlı yazdığınızı söylemiştiniz.
SONTAG
Daha kısa çünkü. Tek bir uzun deneme, bir novellanın kurmaca dışı karşılığı. Ve hasta olmak —onu yazarken gidişatı kasvetli görünen bir kanser hastasıydım— kesinlikle zihnimi çok odaklıyordu. Diğer kanser hastalarına ve yakınlarına faydalı olacak bir kitap yazdığımı düşünmek bana enerji veriyordu.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Bu arada hep öyküler de yazıyordunuz…
SONTAG
Bir romana hazırlanmak için motoru ısıtıyordum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yanardağ Sevgilisi’ni bitirdikten kısa süre sonra başka bir romana başladınız. Bu, kurmacanın kısa biçimlerinden ziyade uzun biçimlerine daha çok çekildiğiniz anlamına mı geliyor?
SONTAG
Evet. Çok sevdiğim birkaç öyküm var —Ben, vesaire’den “Sorgu” (“Debriefing”) ile “Rehbersiz Tur” (“Unguided Tour”) ve 1987’de yazdığım “Şimdiki Yaşam Tarzımız” (“The Way We Live Now”). Ama uzun —ya da uzunca— olması gereken çoksesli anlatılara kendimi daha yakın hissediyorum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Yanardağ Sevgilisi’ni yazmak ne kadar zamanınızı aldı?
SONTAG
İlk taslağın ilk cümlesinden dizgi provalarına kadar iki buçuk yıl. Benim için bu hızlı sayılır.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Neredeydiniz?
SONTAG
Yanardağ Sevgilisi’ne Eylül 1989’da, hem çok yalıtılmış hem de Orta Avrupa’nın Berkeley’i olan bir yere gittiğimi düşünerek takılmak üzere gittiğim Berlin’de başladım. Ben vardıktan sadece iki ay sonra Berlin bambaşka bir yere dönüşmeye başlamış olsa da benim için temel avantajlarını hâlâ koruyordu —New York’taki dairemde bütün kitaplarımın arasında değildim ve hakkında yazdığım yerde de değildim. Bu tür bir çifte mesafe koyma bana çok iyi geliyor.
Yanardağ Sevgilisi’nin yaklaşık yarısı 1989 sonu ile 1990 sonu arasında Berlin’de yazıldı. İkinci yarısı ise Milano’da bir otel odasında yazdığım (iki haftalık bir kaçamak) iki bölüm ve New York’taki Mayflower Oteli’nde yazdığım bir başka bölüm hariç New York’taki dairemde yazıldı. O bölüm Cavaliere’nin ölüm döşeğindeki iç monoloğuydu; bunu tek seferde, tam bir tecrit içinde yazmam gerektiğini düşünüyordum ve —nasıl bildiğimi bilmiyorum— üç günde bitirebileceğimi biliyordum. Böylece dairemden ayrılıp daktilom, büyük boy çizgili bloknotlarım ve keçeli kalemlerimle otele yerleştim ve işim bitene kadar odaya domuz pastırmalı, marullu, domatesli sandviçler (BLT) ısmarladım.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Romanı sırayla mı yazdınız?
SONTAG
Evet. Bölüm bölüm yazarım ve üzerinde çalıştığım bölüm nihai halini almadan bir sonraki bölüme geçmem. Başlangıçta bu sinir bozucuydu çünkü karakterlerin final monologlarında söylemesini istediğim şeylerin çoğunu en başından biliyordum ama onları erkenden yazarsam ortaya geri dönemeyeceğimden korkuyordum. Ayrıca o kısma gelene kadar bazı fikirleri unutmuş olabileceğimden ya da o duygularla bağımın kopacağından da endişeleniyordum. Yaklaşık on dört daktilo sayfası tutan ilk bölümü yazmak dört ayımı aldı. Yüz daktilo sayfası kadar tutan son beş bölüm ise iki haftamı aldı.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Başlamadan önce kitabın ne kadarı zihninizdeydi?
SONTAG
Başlığı biliyordum; başlığını önceden bilmediğim bir şeyi yazamam. İthafı biliyordum; kitabı oğluma ithaf edeceğimi biliyordum. Così fan tutte epigrafı elimdeydi. Ve elbette bir anlamda hikâye ile kitabın kapsayacağı zaman dilimi de zihnimdeydi. En çok işe yarayan şey ise çok güçlü bir yapı fikrine sahip olmamdı. Bunu bir müzik parçasından, Hindemith’in Dört Mizaç’ından aldım —sayısız kez izlediğim, Balanchine’in en yüce balelerinden birinin müziği olduğu için çok iyi bildiğim bir eserdir. Hindemith üçlü bir prologla, çok kısa üç parçayla başlar. Ardından dört bölüm gelir: melankolik, iyimser-kanlı (sanguinic), soğukkanlı (phlegmatic), öfkeli (choleric). Tam bu sırayla. Üçlü bir prologum ve ardından dört mizaca karşılık gelen dört kısım ya da bölümüm olacağını biliyordum —gerçi I’den IV’e kadar olan bölümleri gerçekten “melankolik”, “iyimser” vesaire diye etiketleyerek bu fikrin suyunu çıkarmanın bir anlamı olduğunu düşünmedim. Bütün bunları, ayrıca romanın son cümlesini biliyordum: “Lanet olsun hepsine.” Elbette bunu kimin söyleyeceğini bilmiyordum. Bir anlamda romanı yazma işinin tamamı, o cümleyi haklı çıkaracak bir şey inşa etmekten ibaretti.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Başlamadan önce bilmek için kulağa çok fazla şeymiş gibi geliyor.
SONTAG
Evet, ama hakkında bildiğim bunca şeye rağmen neye dönüşebileceğini hâlâ tam olarak kavramamıştım. Başlangıçta Yanardağ Sevgilisi’nin yanardağ sevgilisinin, yani Cavaliere dediğim Sir William Hamilton’ın hikâyesi olduğunu ve kitabın onun etrafında döneceğini düşünüyordum. İkinci karısının herkesçe bilinen hikâyesi pahasına, kendini geri planda tutan ilk Lady Hamilton’ın, Catherine’in karakterini geliştirecektim. İkinci eşinin hikâyesinin ve Nelson ile ilişkisinin romanda yer alması gerektiğini biliyordum ama bunu arka planda tutmaya niyetliydim. Üçlü prolog ve melankoli (ya da bizim deyişimizle depresyon) teması üzerine pek çok çeşitleme barındıran I. Kısım —koleksiyoncunun melankolisi, o melankolinin vecd halindeki yüceltilmesi— bütün bunlar planlandığı gibi gitti. I. Kısım Cavaliere’nin yanından hiç ayrılmaz. Ama sonra II. Kısım’a —enerji ve canlılıkla dolup taşan iyimser-kanlı (sanguinic) Emma’dan Napoli devriminin gerçek kanına uzanan kan teması üzerine çeşitlemeler içerecek olan kısma— başladığımda, Emma kitabı kaçırdı. Ve bu da romanın (bölümler giderek uzadı) bir hikâye anlatma coşkusuna ve adalet, savaş ve zalimlik üzerine düşüncelere doğru açılmasına olanak tanıdı. Üçüncü tekil şahısla anlatılan ana anlatının sonu buydu. Romanın geri kalanı birinci tekil şahısla anlatılacaktı. Çok kısa bir III. Kısım; hezeyan içindeki, “soğukkanlı” (phlegmatic) Cavaliere, ölümünü sözcüklerle sahneler. Bu tam da hayal ettiğim gibi gerçekleşti ama o noktada I. Kısım’ın Cavaliere merkezli dünyasına geri dönmüştüm. IV. Kısım’ın, yani “öfkeli” (choleric) kısmın monologlarını —mezarın ötesinden konuşan kadınların, öfkeli kadınların monologlarını— yazmaya geldiğimde beni daha fazla sürpriz bekliyordu.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Neden mezarın ötesinden?
SONTAG
Böylesine ısrarlı, içten, yürek burkan bir dürüstlükle konuşmalarını daha inandırıcı kılan tamamlayıcı bir kurmaca. Bir opera aryasının dolaysız, derinden kederli doğrudanlığının bendeki karşılığı. Hem her monoloğu karakterin kendi ölümünü anlatmasıyla bitirme meydan okumasına nasıl karşı koyabilirdim ki?
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Hepsinin kadın olması en başından beri belli miydi?
SONTAG
Evet, kesinlikle. Kitabın kadın sesleriyle, kitaptaki bazı kadın karakterlerin nihayet sözlerini söyleyecekleri sesleriyle biteceğini her zaman biliyordum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ve kadının bakış açısını sunacakları.
SONTAG
Şey, bir kadın ya da dişil bakış açısı olduğunu varsayıyorsunuz. Ben varsaymıyorum. Sorunuz bana, sayıları ne olursa olsun kadınların her zaman bir azınlık olarak görüldüğünü, kültürel olarak öyle inşa edildiğini hatırlatıyor. Tekil bir bakış açısına sahip olduklarını yakıştırdığımız kesim azınlıklardır. Tanrım, kadınlar ne ister? Vesaire. Romanı dört erkeğin sesiyle bitirseydim, kimse erkek bakış açısını verdiğimi varsaymazdı; dört ses arasındaki farklar fazlasıyla çarpıcı olurdu. Bu kadınlar da romanda seçebileceğim herhangi dört erkek karakter kadar birbirinden farklı. Her biri okurun zaten bildiği hikâyeyi (ya da bir kısmını) kendi bakış açısından yeniden anlatıyor. Her birinin söyleyecek bir hakikati var.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ortak bir noktaları var mı?
SONTAG
Elbette. Hepsi de farklı biçimlerde dünyanın erkekler tarafından yönetildiğini biliyor. Dolayısıyla hayatlarına dokunan büyük kamusal olaylar söz konusu olduğunda, haklarından mahrum bırakılmışların kavrayışıyla katkıda bulunuyorlar. Ama sadece kamusal olaylardan söz etmiyorlar.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Kadınların kim olacağını biliyor muydunuz?
SONTAG
İlk üç mezar ötesi monoloğun Catherine, Emma’nın annesi ve Emma tarafından yapılacağını oldukça erken biliyordum. Ama dördüncü ve son monoloğun konuşmacısını —romanın anlatı doruğu olan o bölümün sonlarına doğru kısacık görünen Eleonora de Fonseca Pimentel’i— bulmadan önce II. Kısım, 6. Bölüm’ü yazmanın tam ortasındaydım ve 1799 Napoli Devrimi üzerine harıl harıl okuyordum. Ve onu bulduğumda, daha yazmaya bile başlamadan kafamda duyduğum o son dizenin paketinden çıkmış armağanını nihayet anladım —onu söyleme hakkına sahip sesin onunki olacağını. Hayatının kamusal ve özel olayları ile korkunç ölümü tarihsel kayıtlara dayanır, ama ilkeleri —etik tutkusu— romancının icadıdır. Velinimet ve Ölüm Çantası’ndaki karakterlere sempati duymuşken, Yanardağ Sevgilisi’ndeki karakterlere duyduğum şey aşktır (Yanardağ Sevgilisi’nde sevmediğim tek bir karakter olsun diye sahneden bir kötü adamı, Scarpia’yı ödünç almak zorunda kaldım). Ama sonunda küçülmeleriyle baş edebilirim. Yani bu romanın sonu. II. Kısım, 6. Bölüm boyunca yaptığım gibi sinematografik terimlerle düşünüyordum. 1960’ların başındaki pek çok Fransız filminin, kameranın genel planda geri çekilmeye başlamasıyla ve jenerik akmaya başlarken karakterin kadrajdaki mekânın giderek daha gerisine doğru hareket edip küçüldükçe küçülmesiyle nasıl bittiğini hatırlayın. Eleonora de Fonseca Pimentel’in sunduğu etik geniş plandan bakıldığında, Nelson, Cavaliere ve Emma onun yargıladığı kadar sert yargılanmalıdır. Şu ya da bu şekilde sonları kötü bitse de son derece ayrıcalıklıdırlar, hâlâ kazanandırlar —zavallı Emma hariç, ki o bile bir süreliğine hayatın tadını epey çıkarır. Son söz kurbanlar adına konuşan birine verilmelidir.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Çok fazla ses var —hikâyeler ve alt hikâyeler.
SONTAG
1980’lerin sonlarına dek kurmacada yaptığım şeylerin çoğu, ister Velinimet gibi fiilen birinci tekil şahısta ister Ölüm Çantası gibi sözde üçüncü tekil şahısta olsun, tek bir bilincin içinde geçiyordu. Yanardağ Sevgilisi’ne kadar birinin bilincinin serüvenlerine karşılık gerçek bir hikâye anlatmak için kendime izin verememiştim. Anahtar, Hindemith bestesinden ödünç aldığım bu yapıydı. Uzun zamandır üçüncü romanımın başlığının Melankolinin Anatomisi olacağı fikrine sahiptim. Ama buna direniyordum —kurmacaya değil, hikâyesi bana henüz verilmemiş olan o romana. Şimdi benim için açık ki onu gerçekten yazmak istemiyordum. Yani “Satürn yıldızı altında” demenin bir başka yolu olan o başlığın himayesinde yazılmış bir kitabı. Yapıtlarımın çoğu eski mizaçlardan yalnızca birini —melankoliyi— yansıtmıştı. Sadece melankoli hakkında yazmak istemiyordum. Keyfi sıralamasıyla müzikal yapı beni özgürleştirdi. Artık dördünü birden yapabilirdim.
Yanardağ Sevgilisi ile kapı açıldı ve artık daha geniş bir girişim var. Asıl büyük mücadele daha fazla erişim ve daha fazla ifade gücü içindir, değil mi? Philip Larkin’in bir sözünü uyarlayarak söylersem, gerçekten yazmak istediğiniz romanları yazmazsınız. Ama sanırım yaklaşıyorum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Denemeci dürtülerinizin bazıları da romanın biçiminin bir parçasıymış gibi görünüyor.
SONTAG
Yanardağ Sevgilisi’nde koleksiyonculukla ilgili tüm pasajları art arda dizseniz pekâlâ kendi başına ayakta durabilecek, kesintili, aforizmatik bir deneme elde edeceğiniz doğru sanırım. Yine de Yanardağ Sevgilisi’ndeki denemeci spekülasyon düzeyi, Avrupa romanının merkezi bir geleneğiyle kıyaslandığında ölçülü kalır. Gerçekten deneme olarak alıntılanabilecek sayfalar dolusu yazan Balzac, Tolstoy ve Proust’u düşünün. Ya da belki de tüm zamanların en düşünce yüklü büyük romanı olan Büyülü Dağ’ı. Ama spekülasyon, derin düşünce, okura doğrudan hitap etmek roman biçiminin tamamen kendi doğasında vardır. Roman büyük bir teknedir. Mesele içimdeki sürgün edilmiş denemeciyi kurtarabilmiş olmamdan ziyade, içimdeki denemecinin nihayet olmama izin verdiğim romancının yalnızca bir parçası olmasıdır.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Çok fazla araştırma yapmanız gerekti mi?
SONTAG
Okumayı mı kastediyorsunuz? Evet, biraz. Cübbesini kendi çıkarmış bir akademisyen olan yanım, geçmişte geçen bir roman yazmanın o kısmını çok zevkli buldu.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Neden bir romanı geçmişte kurgulayasınız?
SONTAG
Çağdaş olana dair algımla, bugün yaşama, hissetme ve düşünme biçimimizin ne denli yozlaştığına ve bayağılaştığına dair hissimle bağlantılı kısıtlamalardan kaçmak için. Geçmiş bugünden daha büyüktür. Elbette bugün de her zaman oradadır. Yanardağ Sevgilisi’nin anlatıcı sesi büyük ölçüde yirminci yüzyılın sonuna aittir, yirminci yüzyıl sonu kaygılarıyla hareket eder. Romanın tarihsel özünü elimden geldiğince yoğun ve doğru kılmak bir onur meselesi olsa da, hiçbir zaman bir “siz de oradasınız” tarihi romanı yazma fikrim olmadı. Bu şekilde kendini daha da ferah hissettirdi. Ama şu an yazdığım roman Amerika’da ile kendime geçmişte bir gezinti daha yapma izni vermeye karar vermiş olsam da, bu kez işlerin aynı şekilde yürüyüp yürümeyeceğinden emin değilim.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ne zaman geçiyor?
SONTAG
1870’lerin ortasından neredeyse on dokuzuncu yüzyılın sonuna kadar. Ve tıpkı Yanardağ Sevgilisi gibi gerçek bir hikâyeye dayanıyor: ütopyacı bir topluluk kurmak üzere Polonya’yı terk edip Güney Kaliforniya’ya giden ünlü bir Polonyalı aktris ve maiyetinin hikâyesine. Başkahramanlarımın tutumları bana harikulade derecede egzotik geliyor —isterseniz Viktoryen deyin. Ama vardıkları Amerika o kadar da egzotik değil; gerçi kitabı on dokuzuncu yüzyıl sonu Amerikası’nda kurgulamanın neredeyse on sekizinci yüzyıl sonu Napolisi ve Londrası kadar uzak hissettireceğini düşünmüştüm. Değilmiş. Ülkemizde kültürel tutumların şaşırtıcı bir sürekliliği var. Tocqueville’in 1830’ların başında gözlemlediği Amerika’nın —ülkenin demografik ve etnografik bileşimi tamamen değişmiş olmasına rağmen— çoğu bakımdan yirminci yüzyıl sonu Amerikası olarak açıkça tanınabilir olmasına şaşırmaktan hiç vazgeçmiyorum. Sanki bir bıçağın hem namlusunu hem sapını değiştirmişsiniz de o hâlâ aynı bıçakmış gibi.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Oyununuz Yataktaki Alice (Alice in Bed) de on dokuzuncu yüzyıl sonu duyarlılığıyla ilgili.
SONTAG
Evet —Alice James artı on dokuzuncu yüzyılın en ünlü Alice’i, Lewis Carroll’ın Alice’i. İtalya’da Pirandello’nun Beni Nasıl Arzuluyorsan (Come tu mi vuoi) oyununun bir sahnelemesini yönetiyordum ve bir gün başrolü oynayan Adriana Asti bana —nasıl desem?— şakacı bir tavırla, “Lütfen benim için bir oyun yaz. Ve unutma, sürekli sahnede olmam gerekiyor,” dedi. Bunun üzerine önü kesilmiş yazar ve profesyonel hasta Alice James aklıma düştü ve oyunu oracıkta uydurup Adriana’ya anlattım. Ama bir on yıl daha yazmadım.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Daha fazla oyun yazacak mısınız? Tiyatroyla her zaman çok içli dışlı oldunuz.
SONTAG
Evet. Sesler duyuyorum. Bu yüzden oyun yazmayı seviyorum. Hayatımın büyük bölümünde de tiyatro sanatçılarının dünyasında yaşadım. Çok gençken sahnede olup bitenlere dahil olmanın bildiğim tek yolu oyunculuktu: On yaşımdan itibaren bir yerel tiyatronun sahnelediği Broadway oyunlarında çocuk rolleri için kadroya alındım (Tucson’daydı bu); Chicago Üniversitesi’nde öğrenci tiyatrosunda —Sophokles, Shakespeare— aktiftim ve yirmili yaşlarımın başında biraz yazlık repertuvar tiyatrosu yaptım. Sonra bıraktım. Oyun yönetmeyi (kendi oyunlarımı değil ama) çok daha fazla tercih ederim. Ve film çekmeyi (umarım 1970’lerde ve 1980’lerin başında İsveç, İsrail ve İtalya’da yazıp yönettiğim dört filmden daha iyilerini çekerim). Ve henüz yapmadığım bir şey olan opera yönetmeyi. Operaya çok çekiliyorum —vecd halini en düzenli ve öngörülebilir biçimde üreten sanat formuna (en azından bu opera tutkunu için). Opera, Yanardağ Sevgilisi’nin esin kaynaklarından biridir —operalardan hikâyeler ve operavari duygular.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Edebiyat vecd hali üretir mi?
SONTAG
Elbette, ama müzik ve danstan daha az güvenilir biçimde; edebiyatın aklında daha çok şey vardır. Kitaplara karşı katı olmak gerekir. Yalnızca yeniden okumak isteyeceğim şeyleri okumak istiyorum —bir kez okumaya değer bir kitabın tanımı budur.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Geri dönüp kendi yapıtlarınızı yeniden okuduğunuz olur mu?
SONTAG
Çevirileri kontrol etmek dışında hayır. Kesinlikle hayır. Merak etmiyorum. Daha önce yaptığım işlere bağlılık duymuyorum. Ayrıca belki de hepsinin nasıl aynı olduğunu görmek istemiyorumdur. Belki de on yıldan daha uzun süre önce yazdığım herhangi bir şeyi yeniden okumaya her zaman isteksiz olmamın nedeni, bunun bitmek bilmeyen yeni başlangıçlar yanılsamamı yıkacak olmasıdır. Benim en Amerikalı yanım bu: Her zaman yeni bir başlangıç olduğunu hissediyorum.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Ama yapıtlarınız o kadar çeşitli ki.
SONTAG
Çeşitli olması gerekiyor zaten; gerçi elbette bir mizaç, bir meşguliyet birliği var —tekerrür eden belli açmazlar, belli duygular: tutku ve melankoli. Ve ister kişisel ilişkilerdeki zalimlik ister savaşın zalimliği olsun, insani zalimliğe yönelik saplantılı bir ilgi.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
En iyi yapıtınızın henüz ortaya çıkmadığını mı düşünüyorsunuz?
SONTAG
Umarım öyledir. Ya da… evet.
SÖYLEŞİYİ YAPAN
Kitaplarınızın okur kitlesi üzerine çok düşünür müsünüz?
SONTAG
Cesaret edemem. İstemem de. Ama zaten bir okur kitlesi olduğu için yazmıyorum. Edebiyat olduğu için yazıyorum.
Link.