Paris Review – Kurmaca Sanatı No. 35 Sayı 34, İlkbahar-Yaz 1965
Simone de Beauvoir beni daha önce söyleşi yaptığım Jean Genet ve Jean-Paul Sartre ile tanıştırmıştı. Ama kendisiyle söyleşi yapılması konusunda tereddüt ediyordu: “Neden benim hakkımda konuşalım ki? Üç ciltlik anılarımda yeterince şey anlatmadım mı?” Onu aksine ikna etmek birkaç mektup ve konuşma gerektirdi; o da yalnızca “çok uzun olmaması” şartıyla.

Söyleşi, Matmazel de Beauvoir’ın Montparnasse’taki Rue Schoëlcher’de bulunan, Sartre’ın dairesine beş dakikalık yürüme mesafesindeki stüdyosunda gerçekleşti. Hem çalışma odası hem de oturma odası olarak kullandığı geniş, güneşli bir odada çalıştık. Raflar şaşırtıcı derecede ilginç olmayan kitaplarla tıka basa doluydu. “En iyileri,” dedi bana, “arkadaşlarımın elinde ve bir daha geri dönmüyorlar.” Masalar seyahatlerinden getirdiği renkli nesnelerle kaplıydı, ancak odadaki tek değerli eser Giacometti’nin kendisi için yaptığı bir lambaydı. Odanın dört bir yanına, Matmazel de Beauvoir’ın kendisine izin verdiği birkaç lüksten biri olan onlarca gramofon plağı saçılmıştı.
Klasik hatlara sahip yüzünün yanı sıra, Simone de Beauvoir’da insanı çarpan şey taze, pembe teni ve son derece genç, canlı, berrak mavi gözleridir. İnsanda her şeyi bildiği ve gördüğü izlenimini uyandırır; bu da bir tür çekingenlik yaratır. Konuşması hızlıdır, tavrı sertleşmeden doğrudan ve açıktır; oldukça güler yüzlü ve samimidir.
SÖYLEŞİCİ Son yedi yıldır, mesleğinizi ve yazarlık çağrınızı sık sık sorguladığınız anılarınızı yazıyorsunuz. Sizi yazmaya yönelten şeyin dinsel inancınızı yitirmeniz olduğu izlenimine kapılıyorum.
SIMONE DE BEAUVOIR Biraz hile yapmadan geçmişi gözden geçirmek çok zor. Yazma arzum çok eskilere dayanır. Sekiz yaşında öyküler yazıyordum ama birçok çocuk aynısını yapar. Bu, gerçekten yazarlık çağrısına sahip oldukları anlamına gelmez. Benim durumumda bu çağrı, dinsel inancımı yitirdiğim için keskinleşmiş olabilir; ayrıca George Eliot’ın Floss’taki Değirmen’i (The Mill on the Floss) gibi beni derinden etkileyen kitaplar okuduğumda, onun gibi kitapları okunan, kitapları okurları etkileyen biri olmayı müthiş arzuladığım da doğrudur.
SÖYLEŞİCİ İngiliz edebiyatından etkilendiniz mi?
DE BEAUVOIR İngilizce çalışmak çocukluğumdan beri tutkularımdan biri olmuştur. İngilizcede Fransızcada olandan çok daha büyüleyici bir çocuk edebiyatı külliyatı var. Alice Harikalar Diyarında’yı, Peter Pan’ı, George Eliot’ı ve hatta Rosamond Lehmann’ı okumayı çok severdim.
SÖYLEŞİCİ Dusty Answer mı?
DE BEAUVOIR O kitaba gerçek bir tutkum vardı. Yine de oldukça vasattı. Benim kuşağımın kızları ona bayılırdı. Yazarı çok gençti ve her kız Judy’de kendini bulurdu. Kitap oldukça zekiceydi, hatta oldukça inceydi. Bana gelince, İngiliz üniversite yaşamına imreniyordum. Ailemle yaşıyordum. Kendime ait bir odam yoktu. Aslında hiçbir şeyim yoktu. Ve o yaşam özgür olmasa da mahremiyete olanak tanıyordu ve bana muhteşem görünüyordu. Yazar, ergenlik çağındaki kızların tüm mitlerini biliyordu — etraflarında gizemli bir hava olan yakışıklı delikanlılar vesaire. Daha sonra elbette Brontë kardeşleri ve Virginia Woolf’un kitaplarını okudum: Orlando, Mrs. Dalloway. Dalgalar’a (The Waves) pek düşkün değilim ama Elizabeth Barrett Browning üzerine yazdığı kitabı çok ama çok seviyorum.
SÖYLEŞİCİ Peki ya günceleri?
DE BEAUVOIR Beni daha az ilgilendiriyor. Fazla edebî. Büyüleyici ama bana yabancı. Kitaplarının yayımlanıp yayımlanmayacağıyla, insanların kendisi hakkında ne söyleyeceğiyle fazla ilgili. Kadınların durumundan bahsettiği Kendine Ait Bir Oda’yı çok beğendim. Kısa bir deneme ama tam on ikiden vuruyor. Kadınların neden yazamadığını çok iyi açıklıyor. Virginia Woolf beni en çok ilgilendiren kadın yazarlardan biridir. Hiç fotoğrafını gördünüz mü? Olağanüstü yalnız bir yüz… Bir bakıma beni Colette’ten daha fazla ilgilendiriyor. Colette nihayetinde kendi küçük aşk ilişkileriyle, ev işleriyle, çamaşırla, evcil hayvanlarla çok meşgul. Virginia Woolf çok daha kapsamlı.
SÖYLEŞİCİ Kitaplarını çeviriden mi okudunuz?
DE BEAUVOIR Hayır, İngilizce. İngilizceyi konuştuğumdan daha iyi okurum.
SÖYLEŞİCİ Bir yazar için yüksekokul ve üniversite eğitimi hakkında ne düşünüyorsunuz? Siz de Sorbonne’da parlak bir öğrenciydiniz ve insanlar öğretmen olarak parlak bir kariyer yapmanızı bekliyordu.
DE BEAUVOIR Eğitimim bana yalnızca çok yüzeysel bir felsefe bilgisi verdi ama felsefeye olan ilgimi keskinleştirdi. Öğretmen olmaktan çok yararlandım — yani okumaya, yazmaya ve kendimi eğitmeye bolca zaman ayırabilmekten. O günlerde öğretmenlerin çok ağır bir programı yoktu. Eğitimim bana sağlam bir temel kazandırdı çünkü devlet sınavlarını geçmek için, yalnızca genel kültürle ilgileniyorsanız zahmet etmeyeceğiniz alanları keşfetmek zorundasınız. Bana İkinci Cins’i (The Second Sex) yazarken işime yarayan ve genel olarak tüm çalışmalarımda faydasını gördüğüm belirli bir akademik yöntem sağladı. Kitapları çok hızlı taramanın, hangi eserlerin önemli olduğunu görmenin, onları sınıflandırmanın, önemsiz olanları eleyebilmenin, özet çıkarabilmenin, göz gezdirmenin bir yolunu kastediyorum.
SÖYLEŞİCİ İyi bir öğretmen miydiniz?
DE BEAUVOIR Sanmıyorum, çünkü yalnızca parlak öğrencilerle ilgileniyor, diğerleriyle hiç ilgilenmiyordum; oysa iyi bir öğretmen herkesle ilgilenmelidir. Ama felsefe öğretiyorsanız elinizde değil. Her zaman bütün konuşmayı yapan dört beş öğrenci olurdu, diğerleri ise hiçbir şey yapmaya aldırış etmezdi. Ben de onlarla pek uğraşmazdım.
SÖYLEŞİCİ Otuz beş yaşında ilk kitabınız yayımlanmadan önce on yıl boyunca yazmıştınız. Cesareti kırılmadı mı?
DE BEAUVOIR Hayır, çünkü benim zamanımda çok genç yaşta yayımlanmak alışılmadık bir şeydi. Elbette bir dahi olan Radiguet gibi bir iki örnek vardı. Sartre bile Bulantı (Nausea) ve Duvar (The Wall) çıktığında yaklaşık otuz beş yaşına gelene kadar yayımlanmamıştı. Yayımlanabilir düzeydeki ilk kitabım reddedildiğinde biraz cesaretim kırıldı. Ve Konuk Kız’ın (She Came to Stay) ilk versiyonu reddedildiğinde bu çok tatsızdı. Sonra acele etmemem gerektiğini düşündüm. Yola yavaş koyulan pek çok yazar örneği biliyordum. Ve insanlar her zaman kırk yaşına kadar yazmaya başlamayan Stendhal örneğinden söz ederdi.
SÖYLEŞİCİ İlk romanlarınızı yazarken herhangi bir Amerikalı yazardan etkilendiniz mi?
DE BEAUVOIR Konuk Kız’ı yazarken Hemingway’den kesinlikle etkilendim; zira bize diyalogda belirli bir yalınlığı ve hayattaki küçük şeylerin önemini öğreten oydu.
SÖYLEŞİCİ Bir roman yazarken çok kesin bir plan çıkarır mısınız?
DE BEAUVOIR Biliyorsunuz, on yıldır roman yazmadım; bu süre boyunca anılarım üzerinde çalışıyorum. Örneğin Mandarinler’i (The Mandarins) yazarken, belirli bir tema etrafında karakterler ve bir atmosfer yarattım, olay örgüsü yavaş yavaş şekillendi. Ama genel olarak, olay örgüsünü kurmadan çok önce bir romanı yazmaya başlarım.
SÖYLEŞİCİ İnsanlar büyük bir özdisipline sahip olduğunuzu ve çalışmadan tek bir gün bile geçirmediğinizi söylüyor. Saat kaçta başlarsınız?
DE BEAUVOIR Genel olarak güne başlamaktan hoşlanmasam da işe koyulmak için hep acele ederim. Önce çay içerim, sonra saat on gibi işe girişir ve bire kadar çalışırım. Ardından arkadaşlarımı görürüm, sonra saat beşte tekrar işin başına döner ve dokuza kadar devam ederim. Öğleden sonra kaldığım yerden devam etmekte hiç zorlanmam. Siz gittikten sonra gazete okuyacağım ya da belki alışverişe çıkarım. Çoğu zaman çalışmak bir zevktir.
SÖYLEŞİCİ Sartre’ı ne zaman görüyorsunuz?
DE BEAUVOIR Her akşam ve sık sık öğle yemeğinde. Genellikle öğleden sonraları onun evinde çalışırım.
SÖYLEŞİCİ Bir daireden diğerine gitmek sizi rahatsız etmiyor mu?
DE BEAUVOIR Hayır. Akademik kitaplar yazmadığım için bütün kâğıtlarımı yanıma alıyorum ve gayet iyi yürüyor.
SÖYLEŞİCİ Hemen işin içine dalar mısınız?
DE BEAUVOIR Bir ölçüde ne yazdığıma bağlı. İş iyi gidiyorsa, bir çeyrek ya da yarım saat boyunca bir önceki gün yazdıklarımı okur, birkaç düzeltme yaparım. Sonra oradan devam ederim. İpin ucunu yakalamak için yaptıklarımı okumam gerekir.
SÖYLEŞİCİ Yazar arkadaşlarınızın da sizinle aynı alışkanlıkları var mı?
DE BEAUVOIR Hayır, bu oldukça kişisel bir mesele. Örneğin Genet çok farklı çalışır. Bir şey üzerinde çalışırken altı ay boyunca günde yaklaşık on iki saat çalışır ve bitirdiğinde hiçbir şey yapmadan altı ay geçirebilir. Dediğim gibi, seyahat ettiğim ve genellikle hiç çalışmadığım iki üç aylık tatil dışında her gün çalışırım. Yıl içinde çok az okurum, tatile giderken de okumaya vakit bulamadığım kitaplarla dolu büyük bir bavul alırım yanıma. Ama seyahat bir ay ya da altı hafta sürerse, özellikle de iki kitap arasındaysam kendimi rahatsız hissederim. Çalışmazsam sıkılırım.
SÖYLEŞİCİ Özgün elyazmalarınız her zaman el yazısıyla mı yazılır? Onları kim deşifre eder? Nelson Algren el yazınızı okuyabilen az sayıdaki kişiden biri olduğunu söylüyor.
DE BEAUVOIR Daktilo kullanmayı bilmiyorum ama yazdıklarımı deşifre etmeyi başaran iki daktilografım var. Bir kitabın son versiyonu üzerinde çalışırken elyazmasını temize çekerim. Çok dikkatliyimdir. Büyük çaba gösteririm. Yazım oldukça okunaklıdır.
SÖYLEŞİCİ Başkalarının Kanı (The Blood of Others) ve Tüm İnsanlar Ölümlüdür’de (All Men Are Mortal) zaman sorununu ele alıyorsunuz. Bu açıdan Joyce veya Faulkner’dan etkilendiniz mi?
DE BEAUVOIR Hayır, bu kişisel bir saplantıydı. Zamanın geçişinin her zaman keskin bir biçimde farkında oldum. Kendimi hep yaşlı sandım. On iki yaşındayken bile otuz yaşında olmanın korkunç olduğunu düşünürdüm. Bir şeylerin yitirildiğini hissederdim. Aynı zamanda neler kazanabileceğimin de farkındaydım ve hayatımın belirli dönemleri bana çok şey öğretti. Ama her şeye rağmen, zamanın geçişi ve ölümün bize giderek yaklaşması gerçeği yakamı hiç bırakmadı. Benim için zaman sorunu ölüm sorunuyla, ona kaçınılmaz olarak gitgide yaklaştığımız düşüncesiyle, çürüme dehşetiyle bağlantılıdır. Beni sarsan şey, nesnelerin dağılıp gitmesinden ya da aşkın sönüp bitmesinden ziyade budur. O da korkunçtur elbette, ama beni şahsen hiç rahatsız etmedi. Hayatımda her zaman büyük bir süreklilik oldu. Hep Paris’te, aşağı yukarı aynı semtlerde yaşadım. Sartre’la ilişkim çok uzun zamandır sürüyor. Görüşmeye devam ettiğim çok eski arkadaşlarım var. Dolayısıyla zamanın şeyleri parçaladığını hissetmekten ziyade, her zaman yönümü tayin etmemle ilgili bu. Yani arkamda şu kadar yıl, önümde şu kadar yıl olduğu gerçeğiyle. Onları sayıyorum.
SÖYLEŞİCİ Anılarınızın ikinci bölümünde, Sartre’ın Bulantı’yı yazdığı dönemdeki bir portresini çiziyorsunuz. Onu kendi deyimiyle “yengeçleri”nin, iç sıkıntısının pençesinde biri olarak resmediyorsunuz. O dönemde çiftin neşeli üyesi sizmişsiniz gibi görünüyor. Yine de romanlarınızda, Sartre’da asla rastlamadığımız bir ölüm meşguliyeti ortaya koyuyorsunuz.
DE BEAUVOIR Ama Sözcükler’de (The Words) ne dediğini hatırlayın. Ölümün yakınlığını hiç hissetmediğini, oysa okul arkadaşlarının —örneğin Aden, Arabie’nin yazarı Nizan’ın— ölümle büyülendiğini söyler. Bir bakıma Sartre ölümsüz olduğunu hissediyordu. Her şeyini edebî eserine ve eserinin kalıcı olacağı umuduna bağlamıştı; oysa benim için, kişisel hayatım yok olup gideceğinden, eserimin kalıcı olup olmayacağı zerre kadar umurumda değil. Hayatın sıradan şeylerinin —gündelik etkinliklerin, izlenimlerin, geçmiş deneyimlerin— yok olup gittiğinin her zaman derinden farkında oldum. Sartre hayatın sözcüklerden oluşan bir tuzağa yakalanabileceğini düşünüyordu; bense sözcüklerin hayatın kendisi değil, hayatın, tabiri caizse ölü bir şeyin bir kopyası olduğunu hissettim hep.
SÖYLEŞİCİ Tam da mesele bu. Bazıları romanlarınızda hayatı dönüştürme gücüne sahip olmadığınızı iddia ediyor. Karakterlerinizin çevrenizdeki insanlardan kopyalandığını ima ediyorlar.
DE BEAUVOIR Bilmiyorum. Hayal gücü nedir ki? Uzun vadede, belirli bir genellik derecesine, var olana, insanın fiilen yaşadığı şeye dair bir hakikate ulaşma meselesidir. Gerçekliğe dayanmayan eserler, örneğin bir tür destan olan Alexandre Dumas veya Victor Hugo romanları gibi baştan sona abartılı olmadıkları sürece ilgimi çekmiyor. Ama ben “uydurma” hikâyelere hayal gücü eserleri değil, yapaylık eserleri diyorum. Kendimi savunmak isteseydim, tüm karakterleri gerçek hayattan alınmış olan Tolstoy’un Savaş ve Barış’ına başvurabilirdim.
SÖYLEŞİCİ Karakterlerinize dönelim. İsimlerini nasıl seçiyorsunuz?
DE BEAUVOIR Bunu pek önemli görmüyorum. Konuk Kız’daki Xavière adını, o ismi taşıyan yalnızca bir kişiyle tanışmış olduğum için seçtim. İsim ararken telefon rehberini kullanırım ya da eski öğrencilerimin adlarını hatırlamaya çalışırım.
SÖYLEŞİCİ Karakterlerinizden en çok hangisine bağlısınız?
DE BEAUVOIR Bilmiyorum. Sanırım karakterlerin kendilerinden ziyade, ister aşk ister dostluk meselesi olsun, aralarındaki ilişkilerle ilgileniyorum. Bunu eleştirmen Claude Roy da belirtmişti.

SÖYLEŞİCİ Romanlarınızın her birinde yanlış kanılarla aldatılan ve delilik tehdidi altında olan bir kadın karakter buluyoruz.
DE BEAUVOIR Birçok modern kadın böyledir. Kadınlar olmadıkları biri gibi davranmaya —örneğin büyük bir kibar fahişe rolü oynamaya, kişiliklerini sahteleştirmeye— mecbur bırakılırlar. Nevrozun eşiğindedirler. Bu tür kadınlara büyük bir sempati duyuyorum. Dengeli ev kadını ve anne tipinden daha çok ilgimi çekiyorlar. Elbette ilgimi daha da çok çeken kadınlar var: hem sahici hem bağımsız olan, çalışan ve üreten kadınlar.
SÖYLEŞİCİ Kadın karakterlerinizin hiçbiri aşka karşı bağışık değil. Romantik unsuru seviyorsunuz.
DE BEAUVOIR Aşk büyük bir ayrıcalıktır. Çok nadir bulunan gerçek aşk, onu deneyimleyen kadınların ve erkeklerin hayatlarını zenginleştirir.
SÖYLEŞİCİ Romanlarınızda aşkı en yoğun yaşayanlar kadınlar gibi görünüyor — Konuk Kız’daki Françoise’ı ve Mandarinler’deki Anne’ı düşünüyorum.
DE BEAUVOIR Bunun nedeni, her şeye rağmen kadınların aşkta kendilerinden daha fazla vermeleridir, çünkü çoğunun kendilerini kaptıracak başka pek bir şeyi yoktur. Belki de aşkın temeli olan derin duygudaşlığa daha yatkındırlar. Belki de kendimi erkeklerden ziyade kadınlara daha kolay yansıtabildiğim içindir. Kadın karakterlerim erkek karakterlerimden çok daha zengindir.
SÖYLEŞİCİ İkinci Cins’in tezini şu ya da bu şekilde örnekleyen, bağımsız ve gerçekten özgür bir kadın karakter hiç yaratmadınız. Neden?
DE BEAUVOIR Kadınları olmaları gerektiği gibi değil, oldukları gibi, bölünmüş insanlar olarak gösterdim.
SÖYLEŞİCİ Uzun romanınız Mandarinler’den sonra kurmaca yazmayı bırakıp anılarınız üzerinde çalışmaya başladınız. Bu iki edebî biçimden hangisini tercih ediyorsunuz?
DE BEAUVOIR İkisini de seviyorum. Farklı türden tatminler ve hayal kırıklıkları sunuyorlar. Anılarımı yazarken gerçekliğe sırtını dayamak çok hoş. Öte yandan, benim yaptığım gibi gerçekliği günden güne izlediğinde, insanın göz ardı ettiği belirli derinlikler, belirli mit ve anlam türleri oluyor. Oysa romanda bu ufukları, gündelik hayatın bu yan anlamlarını ifade edebilirsiniz, ama yine de rahatsız edici bir uydurma unsuru vardır. İnsan uydurmadan icat etmeyi hedeflemelidir. Çocukluğum ve gençliğim hakkında konuşmayı uzun zamandır istiyordum. Onlarla çok derin bir bağım vardı ama kitaplarımın hiçbirinde bunlardan iz yoktu. İlk romanımı yazmadan önce bile, tabiri caizse içten bir sohbet etme arzum vardı. Çok duygusal, çok kişisel bir ihtiyaçtı bu. Bir Genç Kızın Anıları’ndan (Memoirs of a Dutiful Daughter) sonra tatmin olmamıştım ve başka bir şey yapmayı düşündüm. Ama yapamadım. Kendi kendime, “Özgür olmak için savaştım. Özgürlüğümle ne yaptım, ona ne oldu?” dedim. Beni yirmi bir yaşımdan bugüne, Olgunluk Çağı’ndan (The Prime of Life) Koşulların Gücü’ne (Force of Circumstance) taşıyan devam kitaplarını yazdım…
SÖYLEŞİCİ Birkaç yıl önce Formentor’daki yazarlar toplantısında Carlo Levi, Olgunluk Çağı’nı “yüzyılın büyük aşk hikâyesi” olarak tanımladı. Sartre ilk kez bir insan olarak ortaya çıktı. Doğru anlaşılmamış bir Sartre’ı, efsanevi Sartre’dan çok farklı bir adamı açığa çıkardınız.
DE BEAUVOIR Bunu kasten yaptım. Kendisi hakkında yazmamı istemiyordu. Sonunda ondan nasıl söz ettiğimi görünce bana serbestlik tanıdı.
SÖYLEŞİCİ Sizce yirmi yıllık şöhretine rağmen yazar Sartre neden hâlâ yanlış anlaşılıyor ve eleştirmenler tarafından şiddetle saldırıya uğruyor?
DE BEAUVOIR Siyasi nedenlerle. Sartre, içine doğduğu ve bu yüzden onu bir hain olarak gören sınıfa şiddetle karşı çıkmış bir adam. Ama parası olan, kitap satın alan sınıf da o. Sartre’ın durumu paradoksaldır. Burjuvazi tarafından okunan ve burjuvazinin kendi ürünlerinden biri olarak hayranlık duyduğu bir burjuvazi karşıtı yazardır. Burjuvazi kültür tekeline sahiptir ve Sartre’ı kendisinin doğurduğunu düşünür. Aynı zamanda, kendisine saldırdığı için ondan nefret eder.
SÖYLEŞİCİ The Paris Review’da Hemingway ile yapılan bir söyleşide, Hemingway şöyle demişti: “Siyasi kafalı bir yazar hakkında emin olabileceğiniz tek şey, eseri kalıcı olursa onu okurken siyaseti atlamak zorunda kalacağınızdır.” Elbette buna katılmıyorsunuz. Hâlâ “angajman”a (bağlanmaya) inanıyor musunuz?
DE BEAUVOIR Hemingway tam da kendini asla bağlamak istemeyen yazar tipiydi. İspanya İç Savaşı’na katıldığını biliyorum ama bir gazeteci olarak. Hemingway hiçbir zaman derinden angaje olmadı, bu yüzden edebiyatta ebedi olanın tarihe bağlı olmayan, angaje olmayan şey olduğunu düşünüyor. Katılmıyorum. Birçok yazar söz konusu olduğunda, onları sevmemi ya da sevmememi sağlayan şey aynı zamanda siyasi duruşlarıdır. Eski dönemlerde eseri gerçekten angaje olan pek fazla yazar yoktur. Ve insan Rousseau’nun Toplum Sözleşmesi’ni İtiraflar’ı kadar hevesle okusa da artık Yeni Héloïse’i okumuyor.
SÖYLEŞİCİ Varoluşçuluğun altın çağı savaşın sonundan 1952’ye kadar olan dönem gibi görünüyor. Şu anda “yeni roman” moda; ayrıca Drieu La Rochelle ve Roger Nimier gibi yazarlar.
DE BEAUVOIR Fransa’da kesinlikle sağa dönüş var. Yeni romanın kendisi gerici değil, yazarları da öyle değil. Bir sempatizan, onların belirli burjuva geleneklerinden kurtulmak istediklerini söyleyebilir. Bu yazarlar rahatsız edici değil. Uzun vadede Gaullism bizi Pétainism’e geri götürüyor ve La Rochelle gibi bir işbirlikçi ile Nimier gibi aşırı bir gericinin yeniden büyük itibar görmesi ancak beklenebilecek bir şey. Burjuvazi yeniden gerçek yüzünü —yani gerici bir sınıf olarak— gösteriyor. Sartre’ın Sözcükler’inin başarısına bakın. Dikkat edilmesi gereken birkaç şey var. Belki —en iyi kitabı demeyeceğim ama— en iyi kitaplarından biri. Her hâlükârda mükemmel bir kitap, heyecan verici bir virtüözlük gösterisi, şaşırtıcı derecede iyi yazılmış bir eser. Aynı zamanda bu kadar başarılı olmasının nedeni, “angaje” bir kitap olmamasıdır. Eleştirmenler Bulantı ile birlikte onun en iyi kitabı olduğunu söylediklerinde, Bulantı’nın erken dönem bir eser olduğunu, angaje olmadığını ve oyunlarına kıyasla hem sol hem sağ tarafından daha kolay kabul edildiğini akılda tutmak gerekir. Aynı şey Bir Genç Kızın Anıları ile benim de başıma geldi. Burjuva kadınlar onda kendi gençliklerini tanımaktan çok memnun oldular. Protestolar Olgunluk Çağı ile başladı ve Koşulların Gücü ile devam etti. Kopuş çok açık, çok keskin.
SÖYLEŞİCİ Koşulların Gücü’nün son bölümü, çok kişisel bir tepki verdiğiniz anlaşılan Cezayir Savaşı’na ayrılmış.
DE BEAUVOIR Şeyleri siyasi bir biçimde hissettim ve düşündüm ama hiçbir zaman siyasi eyleme girişmedim. Koşulların Gücü’nün tüm son bölümü savaşla ilgilidir. Ve bu savaşla artık ilgilenmeyen bir Fransa’da anakronik görünüyor.
SÖYLEŞİCİ İnsanların bunu unutmaya mahkûm olduğunu fark etmediniz mi?
DE BEAUVOIR O bölümden çok sayıda sayfa çıkardım. Dolayısıyla anakronik olacağının farkındaydım. Öte yandan, bundan kesinlikle bahsetmek istedim ve insanların bunu bu derece unutmuş olmasına şaşıyorum. Genç yönetmen Robert Enrico’nun La Belle Vie filmini gördünüz mü? Film Cezayir Savaşı’nı gösterdiği için insanlar şaşkına dönüyor. Claude Mauriac Le Figaro Littéraire’de şöyle yazdı: “Neden bize meydanlarda paraşütçü askerler gösteriliyor? Bu gerçeğe uygun değil.” Ama gerçeğe uygun. Onları her gün Sartre’ın Saint-Germain-des-Prés’deki penceresinden görürdüm. İnsanlar unuttu. Unutmak istediler. Anılarını unutmak istediler. Beklediğimin aksine, Cezayir Savaşı hakkında söylediklerim için değil de yaşlılık ve ölüm hakkında söylediklerim için saldırıya uğramamın nedeni de budur. Cezayir Savaşı’na gelince, artık bütün Fransızlar onun hiç yaşanmadığına, kimseye işkence yapılmadığına, işkence yapıldıysa da kendilerinin her zaman işkenceye karşı olduklarına ikna olmuş durumdalar.
SÖYLEŞİCİ Koşulların Gücü’nün sonunda şöyle diyorsunuz: “O saf ergene inanmazlıkla geriye dönüp baktığımda, nasıl da dolandırıldığımı görüp hayrete düşüyorum.” Bu söz her türlü yanlış anlaşılmaya yol açmış görünüyor.
DE BEAUVOIR İnsanlar —özellikle düşmanlar— bunu hayatımın bir başarısızlık olduğu anlamına gelecek şekilde yorumlamaya çalıştılar; ya siyasi düzeyde yanıldığımı kabul ettiğim için ya da nihayetinde bir kadının çocuk sahibi olması gerektiğini kabul ettiğim için vesaire. Kitabımı dikkatle okuyan herkes tam tersini söylediğimi, kimseye imrenmediğimi, hayatımın gidişatından son derece memnun olduğumu, tüm sözlerimi tuttuğumu ve dolayısıyla hayatımı yeniden yaşayacak olsam farklı yaşamayacağımı görebilir. Yapmak istediğim şey yazmak olduğu sürece çocuk sahibi olmamaktan hiç pişmanlık duymadım.
Öyleyse neden “dolandırıldım”? Benimki gibi varoluşçu bir dünya görüşüne sahip olduğunuzda, insan hayatının paradoksu tam olarak olmaya çalışmak ve uzun vadede yalnızca var olmaktır. İşte bu uyuşmazlık yüzünden, bahsinizi olmak üzerine koyduğunuzda —ki planlar yaparken, olmayı başaramayacağınızı aslında bilseniz bile, bir bakıma hep bunu yaparsınız— dönüp hayatınıza baktığınızda yalnızca var olduğunuzu görürsünüz. Başka bir deyişle, hayat arkanızda katı bir nesne gibi, bir tanrının hayatı gibi (yani imkânsız bir şey olarak kavrandığı şekliyle) durmaz. Hayatınız yalnızca bir insan hayatıdır.
Dolayısıyla Alain’in dediği gibi —ki bu sözü çok severim— “Bize hiçbir şey vaat edilmemiştir” denebilir. Bir anlamda bu doğru. Başka bir anlamda değil. Çünkü belirli bir kültür verilen burjuva bir erkek ya da kız çocuğuna aslında bir şeyler vaat edilir. Gençliğinde zor bir hayat yaşamış birinin ilerleyen yıllarda “dolandırıldığını” söyleyeceğini sanmıyorum. Ama ben dolandırıldığımı söylerken, taşrada fındık ağacının yanında ileride ne yapacağını hayal eden o on yedi yaşındaki kıza atıfta bulunuyorum. Yapmak istediğim her şeyi yaptım, kitaplar yazdım, bir şeyler öğrendim ama yine de dolandırıldım çünkü bundan daha fazlası hiç olmuyor. Mallarmé’nin “kalpte kalan o hüzün kokusu” hakkındaki dizeleri de vardır, tam olarak nasıl gittiğini unuttum. İstediğim şeye sahip oldum ve her şey olup bittiğinde, insanın istediği şey her zaman başka bir şeydi. Bir kadın psikanalist bana çok zekice bir mektup yazdı ve “son tahlilde, arzular her zaman arzu nesnesinin çok ötesine geçer” dedi. Gerçek şu ki arzuladığım her şeye sahip oldum, ama arzunun kendisinde içerilen o “çok ötesi”, arzu yerine getirildiğinde elde edilmiyor. Gençken, tüm kültürlü insanların ve burjuva iyimserlerin teşvik ettiği umutlara ve bir hayat görüşüne sahiptim; okurlarımın beni kendilerinde teşvik etmemekle suçladığı şey de bu. Demek istediğim buydu ve yaptığım ya da düşündüğüm hiçbir şeyden pişmanlık duymuyordum.
SÖYLEŞİCİ Bazıları eserlerinizin temelinde bir Tanrı özlemi yattığını düşünüyor.
DE BEAUVOIR Hayır. Sartre ve ben her zaman, olma arzusu var diye bu arzunun herhangi bir gerçekliğe karşılık gelmediğini söyledik. Bu tam olarak Kant’ın zihinsel düzeyde söylediği şeydir. İnsanın nedenselliklere inanması, yüce bir neden olduğuna inanmak için bir sebep değildir. İnsanın olma arzusu taşıması, hiçbir zaman varlığa ulaşabileceği ya da en azından aynı anda hem bir yansıma hem bir varoluş olan varlığın mümkün bir kavram olduğu anlamına gelmez. Varoluş ile varlığın imkânsız bir sentezi vardır. Sartre ve ben bunu her zaman reddettik ve bu ret düşüncemizin temelini oluşturur. İnsanda bir boşluk vardır ve başarıları bile bu boşluğu taşır. Hepsi bu. Başarmak istediğimi başaramadığımı kastetmiyorum; daha ziyade başarının asla insanların sandığı şey olmadığını kastediyorum. Dahası, burada safça ya da züppece bir yan da var, çünkü insanlar toplumsal düzeyde başarılı olduysanız genel olarak insanlık durumundan da son derece memnun olmanız gerektiğini sanıyorlar. Ama durum böyle değil.
“Dolandırıldım” başka bir şeyi daha ima ediyor — yani hayatın bana dünyayı olduğu gibi, insanların çoğunluğu için acı ve baskı, yetersiz beslenme dünyası olarak keşfettirdiğini; gençken ve dünyayı keşfetmenin güzel bir şey keşfetmek olduğunu sandığım zamanlarda bilmediğim şeyleri. Bu açıdan da burjuva kültürü tarafından dolandırıldım ve başkalarının dolandırılmasına katkıda bulunmak istemememin, kısacası başkaları dolandırılmasın diye dolandırıldığımı söylememin nedeni de bu. Bu gerçekten toplumsal türden bir sorun da aynı zamanda. Kısacası, dünyanın mutsuzluğunu yavaş yavaş, sonra giderek daha fazla keşfettim ve nihayetinde bunu en çok Cezayir Savaşı bağlamında ve seyahat ettiğimde hissettim.
SÖYLEŞİCİ Bazı eleştirmenler ve okurlar yaşlılıktan hoş olmayan bir biçimde söz ettiğinizi düşündü.
DE BEAUVOIR Birçok insan söylediklerimden hoşlanmadı çünkü hayatın tüm dönemlerinin harika olduğuna, çocukların masum olduğuna, tüm yeni evlilerin mutlu olduğuna, tüm yaşlıların huzurlu olduğuna inanmak istiyorlar. Hayatım boyunca bu tür fikirlere başkaldırdım ve benim için yaşlılık değil ama yaşlılığın başlangıcı olan bu anın —insan istediği tüm kaynaklara, sevgiye, yapılacak işlere sahip olsa bile— kişinin varoluşunda bir değişimi, çok sayıda şeyin kaybıyla kendini gösteren bir değişimi temsil ettiğine şüphe yok. İnsan onları kaybettiğine üzülmüyorsa, bunun nedeni onları sevmemiş olmasıdır. Yaşlılığı ya da ölümü fazla kolay yücelten insanların hayatı gerçekten sevmeyen insanlar olduğunu düşünüyorum. Elbette bugünün Fransa’sında ölüm de dâhil olmak üzere her şeyin yolunda, her şeyin harika olduğunu söylemek zorundasınız.
SÖYLEŞİCİ Beckett insanlık durumunun bu aldatmacasını keskin bir biçimde hissetmiştir. Diğer “yeni romancılar”dan daha mı çok ilgilendiriyor sizi?
DE BEAUVOIR Kesinlikle. “Yeni roman”da bulunan zamanla oynama numaralarının hepsi Faulkner’da bulunabilir. Onlara bunu nasıl yapacaklarını öğreten oydu ve bence bunu en iyi yapan da odur. Beckett’a gelince, hayatın karanlık yanını vurgulama biçimi çok güzel. Ancak o, hayatın karanlık olduğuna ve yalnızca bundan ibaret olduğuna ikna olmuş durumda. Ben de hayatın karanlık olduğuna ikna oldum ama aynı zamanda hayatı seviyorum. Fakat bu kanaat onda her şeyi bozmuş gibi görünüyor. Söyleyebileceğiniz tek şey buysa, bunu söylemenin elli farklı yolu yoktur ve eserlerinin çoğunun daha önce söylediklerinin yalnızca tekrarı olduğunu gördüm. Oyun Sonu (Endgame), Godot’yu Beklerken’i (Waiting for Godot) tekrar ediyor ama daha zayıf bir biçimde.
SÖYLEŞİCİ İlgilendiğiniz çok sayıda çağdaş Fransız yazar var mı?
DE BEAUVOIR Çok değil. Bana çok sayıda dosya geliyor ve can sıkıcı olan şu ki neredeyse hepsi kötü. Şu sıralar Violette Leduc beni çok heyecanlandırıyor. İlk kez 1946’da, Camus’nün editörlüğünü yaptığı Collection Espoir’da yayımlandı. Eleştirmenler onu göklere çıkardı. Sartre, Genet ve Jouhandeau onu çok beğendiler. Hiç satmadı. Yakın zamanda Piç (The Bastard) adında harika bir otobiyografi yayımladı; başlangıcı Sartre’ın genel yayın yönetmeni olduğu Les Temps Modernes’de yayımlanmıştı. Savaş sonrası Fransa’nın kıymeti bilinmemiş yazarlarından biri olduğunu düşündüğüm için kitaba bir önsöz yazdım. Şu anda Fransa’da büyük başarı kazanıyor.
SÖYLEŞİCİ Peki kendinizi çağdaş yazarlar arasında nereye koyuyorsunuz?
DE BEAUVOIR Bilmiyorum. Değerlendirilen şey nedir? Gürültü mü, sessizlik mi, gelecek kuşaklar mı, okur sayısı mı, okur yokluğu mu, belirli bir dönemdeki önem mi? İnsanların beni bir süre daha okuyacağını düşünüyorum. En azından okurlarım bana bunu söylüyor. Kadın sorunlarının tartışılmasına bir şeyler kattım. Bunu aldığım mektuplardan biliyorum. Eserimin sözcüğün dar anlamıyla edebî niteliğine gelince, en ufak bir fikrim yok.
—Fransızcadan İngilizceye çeviren: Bernard Frechtman