C. Cengiz Çevik'in resmi sitesi

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Cato ve Hippocrates’in “Hipokrat” yemini sorunu

Malumunuz, bir hekim göreve başlarken birtakım hekimlik ilkelerini benimsediğini ve asla o ilkelere aykırı hareket etmeyeceğini ifade eden bir Hipokrat yemini eder. Hippocrates’in kendisinin mi yoksa bir öğrencisinin ilkin bu yemini ettiği tam bilinmemektedir ama Müslümanların bu konuda önceliği almadığı ise neredeyse kesindir. Tarihçiler ve daha da önemlisi filologlar bu yeminin en eski kökenini, ilkin kim tarafından yazıldığını bilmemektedir. Bununla birlikte genellikle İ.Ö. dördüncü yüzyılda yazılmış olduğu kabul edilir. Yeminin yazılışını ya da edilişini doğrudan Hippocrates’in şahsına atfetmek zor görünüyor. Zira bir hekim kendisi adına bir yemin oluşturup bunu hekimliğin sine qua non duası kılamaz, bunu ancak ondan sonra gelen birileri “onun adına” yapabilir, aksi halde Hippocrates kendi adına, kendini aracı kılmış olur ve bu saçmadır.

HippocratesÖnemli gördüğüm bir diğer husus ise Hippocrates’in aynı zamanda kendisini şifacı tanrı Asclepius üzerinden Hercules’e bağladığının düşünülmüş olmasıdır. Bu onu İsa’nın prototipi kılar, o da İsa gibi ölüleri diriltmiş midir, bilinmez ama şurası açık ki şifacılığı sayesinde ölmek üzere olan hastaları iyi ettiği söylenmiştir. Şöhreti büyük ölçüde buna bağladır. Yeri gelmişken şunu da söyleyeyim: Hipokrat yemininin en eski kaydı 1500’lerin başına ait ve Wittenberg Üniversitesi’nde bulunuyor, kaynağına ilişkin tespitler ikincil kaynaklara dayanır.

Burada bahsetmek istediğim konu Roma’da bir dönem Hippocrates’in kendisine atfedilen yemine uygun hareket etmediğine dair bir algı oluşmuş olmasıdır. Algının kaynağı büyük ölçüde muhafazakarlığıyla bilinen meşhur Yaşlı (“daha büyük” Maior) ya da Bilge (Sapiens) Cato’dur. Kendisinin Yunan düşmanlığı meşhurdur, dolayısıyla Hippocrates üzerinden Yunan hekimlerine de giydirmesi şaşırtıcı değil. Plutarchus’un yazdığı Cato Maior biyografisinde geçtiğince Cato Hippocrates’le ilgili bir anekdot duymuş. Buna göre Hippocrates Persia kralı tedavi için kendisine başvurduğunda, çok para teklif etmişse de, kabul etmemiş ve gerekçe olarak “Yunanistan’ın düşmanı olan barbarlar için uzmanlığını konuşturmayacağını” söylemiş (23.3).

 Dahası bu anekdota dayanan Cato Roma’daki bütün hekimlerin aynı yemini ettiğini ve Yunan düşmanı olan soylara hizmet etmeyeceklerini söyleyerek oğlunu onlara karşı uyarmıştır (23.4). Plutarchus kaynaklı bu aktarıma göre, evet bir Hipokrat yemini var ama bu yemin, görüldüğü üzere sonrasında ve günümüzde anlaşılanın tümüyle tersi, hastasına göre muamele eden ırkçı ve düşmancıl bir yemin bu.

Başka bir Romalı, Varro da günümüzde anlaşılandan daha kötü bir Hippocrates figürü betimler. Plinus’un Varro’dan aktardığına göre (Naturalis Historia 29.2) Hippocrates Cos’taki Ascleipus tapınağında bulunan ve tanrı tarafından yazıldığı varsayılan tedavi bilgilerini ve reçeteleri tapınakta iyileşen hastalar aracılığıyla edinmiştir. Hippocrates’e ilişkin daha kötü bir anlatıma göre Hippocrates bu eyleminden sonra tapınağı ateşe vermiştir. Bu son anlatım Hippocrates’in kendisine atfedilen tedavi yöntemlerini  tapınaktan çaldığını kabul eder. Bu anlatımların Hippocrates’le ilgili ne ölçüde gerçeği ifşa ettiğini kestirmek zor, zira elimizdeki bilgiler sınırlıdır. Muğlak anlatımların var olması kafamızı karıştırmaktadır. Nitekim Hippocrates’in Thessalia’ya da gittiği ve Thessaliallıların Hippocrates’e salgın hastalıktan ötürü yardım dilendiği de söylenir. Sunaktaki Konuşma olarak da bilinen bir Yunan anlatımında Hippocrates’in de Thessalialılara Atinalıların tehdidi altındaki Cos’a yardım etmeleri yönünde yalvardığı söylenir. Hippocrates’in Cos’u salt oradaki tapınaktan yararlandığı için korumak istediği şeklinde oldukça art niyetli bir yorum yapılabilir, ancak bu bir yakıştırma da olabilir.

Bununla birlikte Hippocrates’in tapınaktaki hekimlik bilgilerini ve reçeteleri alıp daha geniş halk kesimlerine yayarak bir nevi Prometheus’luk sergilediği de söylenebilir. Nitekim Strabon da Coğrafya’sında (14.19) aynı hikayeyi anlatmakla birlikte Hippocrates’i kişisel ihtiraslarına bağlı biri olarak betimlemez. Kapsamlı inceleme için J. R. Pinault’nun Hippocratic Lives and Legends başlıklı çalışmasına (Brill, 1992: 12) bakılabilir.

Konuyla ilgili speakülasyon çok, daha sonra başka kaynaklardan hareketle tekrar bu konuyu irdeleyebilirim. Şimdilik bu kadar şüphe yeter.

One comment on “Cato ve Hippocrates’in “Hipokrat” yemini sorunu

  1. Haydar Akın
    23/11/2014

    Şüphelerinize katkı bağlamında; verilmiş bir Doktara tezinden aşağıya bir bölüm (dipnot) kopyaladım. Konu ilginizi cekiyorsa, daha fazla şey paylaşılabilir. Degindiğiniz üzere, Romalıların Yunan düşmanlığı malum, bu konuda cogalttiginiz örnekler için tesekkur…
    iyi calismalar
    Günümüzde ‘Hippokrates Yemini’ olarak anılan etik metnin ortaya çıktığı dönemde (İÖ 5. yüzyıl) para karşılığında hekimlik eğitimi henüz başlamıştır. Bu bağlamda ‘yemin’i Asklêpios soyundan geldiklerine inanılan, köklü bir hekimlik geleneğine sahip Hippokrates ailesinin sanatlarını icra eden üyelerinin uymakla zorunlu oldukları etik kuralları belirleyen aile içi bir metin olarak anlamak gerekir. Bu metin aynı zamanda ‘aile’nin hekimlik geleneğinin bir sanat (meslek) olarak korunmasına ve tescil edilmesine örnek teşkil etmesi bakımından değerli bir belgedir. Bu noktadan hareketle Hippokrates Yemini’nin gerçek Asklepiad aile bireylerine yönelik olarak hazırlanmış, sanıldığının aksine, herhangi meslekî bir örgütün (lonca benzeri) etik kurallarını dikte amacı gütmeyen bir metin olduğunu söyleyebiliriz. (Jouanna, 1996, s. 35-37)
    O. Temkin (1971a, s. 13), Antikçağ hekimliğinde, Ortaçağ’da yaygınlık kazanan, usta-çırak ilişkisine dayalı, lonca benzeri meslekî bir örgütlenmenin olduğunu savunuyor. Aynı konuda bkz. Kudlien, 1967, s. 18-19.
    Yeminin hekimlik etiği açısından bir değerlendirmesi için bkz. Deichgräber, 1971, s. 94-120. Daha geleneksel bir yorum için bkz. Krug, 1993, s. 188-190.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on 19/11/2014 by in Eskiçağ üzerine, Felsefe - bilim, Genel, Latince üzerine and tagged , , , , , .
%d blogcu bunu beğendi: