C. Cengiz Çevik'in resmi sitesi

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümünde Doktora Öğrencisi. Yeditepe Üniversitesi ve Doğa Koleji'nde Latince Okutmanı, yazar, okur, eyler!

Hilmi Yavuz, Kur’an ve Roman

Hilmi Yavuz

Doğu ve özellikle Müslüman toplumlarda bir edebi tür olarak romanın niçin ortaya çıkmadığına, ya da, mesela Batılı Hıristiyan toplumlarına göre (ve elbette onlar model alınarak) niçin çok geç tarihler­den itibaren görünmeye başladığına ilişkin açıkla­maların en bilineni, şüphesiz, György Lukacs’ındır. Lukacs ve onu izleyerek Lucien Goldmann, Mark­sist bir roman sosyolojisinin temellerini atarken, ro­man türü ile burjuvazi arasındaki bağıntıları problematize etmişler; burjuvazinin bir toplumsal sınıf olarak ortaya çıkışı, yükselişi (devrimci konumu) ve bu sınıfın devrimci karakterini yitirişi ile romanın dönüşümü arasındaki mütekabiliyet ilişkilerini ir­delemişlerdir. Buradan bakıldığında, roman, burju­va sınıfının edebiyat aracılığıyla kendi bireysel öz­nelliğini en yetkin biçimde dilegetirmesidir; -tıpkı daha sonra Adorno’nun, burjuvazinin kendini mü­zik aracılığıyla dilegetirmesinde keman’ın, dolayı­sıyla, keman konçertolarının; John Berger’in, burju­vazinin kendini resim aracılığıyla dilegetirmesinde yağlıboyanın, en yetkin ifade biçimleri olduğunu ileri sürüşleri gibi… Roman, keman ve yağlıboya! Bunlar, edebiyat, müzik ve resim alanlarında, Fredrick Jameson’un deyişiyle söylersek,[1] burjuva sı­nıfının ‘tek tek lirik, epik konuşmaları[nın] taşıyıcısı’dırlar; -burjuvazinin kendine özgü duyuşlarının temsilinde en yetkin dilegetiriş biçimidirler. Do­layısıyla, Müslüman Doğu toplumlarında romanın, çoksesli müziğin ve resmin (pentür’ün) ortaya çıkmayışı, aynı nedene bağlanır: Geleneksel Müs­lüman Doğu toplumlarında burjuva sınıfı yoktur da ondan!

Terry Eagleton, Walter Benjamin üzerine yazdı­ğı monografide,[2] sözü bir punduna getirerek, Müs­lüman toplumlarında bir edebi tür olarak romanın niçin ortaya çıkmadığına ilişkin (ve sadece roman türüne özgü) bir açıklama getiriyor ve bu açıklama­da Edward Said’den yararlandığını bildiriyor. Eagleton’a göre, Edward Said Müslüman toplumlarda ger­çek anlamda romanın varolmadığını önesürerken, Kur’an-ı Kerim’in, kökendeki ‘baba’ metin olarak, sonraki metinlerin tümünü doğar doğmaz öldürdü­ğü ve onları, kendisinin (Kur’an’ın) ilksel otoritesi­nin tekrarı veya geliştirilmesinden öte bir şey olma­yan metinler olarak düşük bir seviyede bulunmaya mahkûm ettiği kanısındadır… Eagleton, bunun bir tür oedipal iğdiş etme olduğunu söyler ve roman, Müslüman toplumlarda (yine Eagleton’a göre el­bet!), Kur’an’ın ilksel (primordial) otoritesi altında iğdiş edilmiş (kastrasyona uğratılmış) metinler ola­rak durur.

Eagleton, Edward Said’e atfen yaptığı bu yorumun, onun (Said’in) Beginnings adlı kitabında yer aldığını söylemektedir. ‘Beginnings’e bakıldığında[3] Said’in, Müslüman toplumlarda İ’caz geleneğine gönderme yaparak, İ’caz’ın Kur’an’ın bütün metin­leri iktidarsız kılan tekilliğini öne çıkarışına işaret ettiği görülüyor. Ona göre, İ’caz geleneği bağlamın­da bakıldığında, ‘bütün (öteki) metinler, asla taklid edilemez olan Kur’an’a göre, ikincil konumda’dırlar.

Acaba öyle mi? Bir bakıma öyle görünüyor. Zira İ’caz’ın, İslami Terimler Sözlüğü”ndeki[4] tanımı, Sa­id’in ve ona dayanarak Eagleton’ın söylediklerini haklı çıkarır gibidir. Sözlük ‘İ’caz’ın, ‘Bir edebi ese­rin söz, söyleyiş ve anlam yönünden mucize sayıla­cak güzelliğine işaret için kullanılan bir terim’ oldu­ğunu bildiriyor ve ‘kimsenin yapamayacağı ve her­kesi bir benzerini meydana getirmekte aciz bırakan olağanüstü şeyler için kullanılan bir kelime’ olduğu­nu belirttikten sonra şöyle devam ediyor: ‘Söz, söy­leyiş ve anlam bakımından da bir benzerini getir­mekte insanların aciz bırakıldığı Kur’an, İ’caz kud­retinin en üstün örneğidir.’

İ’caz’ın, Kur’an tarafından da desteklendiği bili­niyor: ‘Allah, Kur’an’ı sözlerin en güzeli olarak indir­miştir’ (Zümer, 23) ve bir benzeri bir daha asla mey­dana getirilemeyecektir’ (İsra, 88). Böyle bakıldığın­da, İ’caz geleneğinin ondan daha iyisinin yazılamayacağını dilegetirmiş olması, Kur’an’ı, kendisinden sonra gelecek metinleri malul kılan bir metin konu­muna getirmiş gibi görünüyor.

Ama dikkat edilirse, Said’in deyişiyle ‘iktidarsızlaştırılmış’ (‘rendering impotent’) ya da Eagle-ton’un deyişiyle ‘iğdiş edilmiş’ (‘castrated’) metinlerden, sadece roman bağlamında sözedilmektedir… Peki ama, eğer durum böyleyse, o zaman İ’caz gele­neğinin romanı olduğu kadar öteki edebi türleri (mesela, şiiri) de, iktidarsızlaştırması ya da iğdiş et­mesi sözkonusu olmalıdır -zira, bu durumun sadece roman için değil, bütün metinler ya da bütün edebi türler için geçerli olması gerekir… Oysa, Müslüman toplumlarda şiir, İ’caz dolayımında Kur’an’ın ‘ilksel otoritesi altında iğdiş edilmiş’ ya da ‘düşük bir statü­de bulunmaya mahkûm edilmiş’ değildir; -yalnız İ’caz’a değil, üstüne üstlük, ‘Şuara Suresi’ne rağ­men!

Öyleyse Edward Said, niçin sadece romandan sözediyor? Bence, özelde romanın İ’caz geleneği karşısındaki konumu belirlenmedikçe, genelde, ‘iktidarsızlaştırma’ argümanının herhangi bir geçerliği yoktur.

Kaynak: H. Yavuz, Kara Güneş Sf.118-121, Can Yay. 2. Basım İstanbul 2003.


[1] Fredrick Jameson, Marksizm ve Biçim, (Çev.: Mehmet H. Doğan); Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1997. S. 32.
[2] Terry Eagleton, Walter Benjamin or Towards a, Revolutionary Criticism, Verso, London, 1931. S. 67.
[3] Edward Said, Beginnings, Columbia University Press, New York, 1985. S. 199.
[4] Hasan Akay, İslami Terimler Sözlüğü, İşaret Yayınları, İstanbul, 1995. S. 207.

Reklamlar

One comment on “Hilmi Yavuz, Kur’an ve Roman

  1. giybetci
    31/03/2015

    yazının sonucuna katılıyorum. roman islam toplumunda geç çıktıysa bile hala, mesela türkçede, iyi romanın çok az sayıda olmasına bakarak başka yargılara ulaşmak pekala mümkün.
    ingilizcedeki romanların genel özelliği, gerçek hikayeleri ve isimleri, sanallaştırarak anlatmaya çalışmak. ya da çok satanların çoğunda olan, amacı ne olursa olsun tamamen kurmaca ama olabilirliği yüksek metinler.
    burada çok satmak, para kazanmak devreye girdiğinde, islam toplumlarında bu gerçekten zor. çünkü batıdaki yalnızlaşma ya da bireyleşme ile bir kitabın bir kişi tarafından okunması, kütüphanelerin satın alması gibi sebepler var. islam toplumlarında bir kitabı belki on kişi elden ele okuyabilir. kaldı ki, okuma oranı her ne şekilde olursa olsun islam toplumlarında düşük. kendi gözlemim de şu ki, geleneksel yapıda iseniz, kalın bir kitap okuduğunuzda bunun kurgusal bir metin olması, sizin azar yemenize ve onu okuyacağına.. şeklinde başlayan cümlelere maruz kalcağınız kesin gibi.
    kurgulamak, senaryolaştırmak bir plan ve ileri düşünme teknikleri gerektirmesi, islam toplumlarında tanrıcılık oynamanın kesinlikle yasaklanmış olmasının yanında, geleceği daha müphem bırakma gelenekselliği de vardır. tabi islam toplumunda bunlar bilinç altına yerleşmiş kodlar şeklinde ve hala, çok sağlam bir sinema senaryosu bile görememek sanırım bu kodların etkisiyle.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on 23/12/2007 by in Felsefe - bilim, Genel and tagged , , , , , , , , , , , .
%d blogcu bunu beğendi: