Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) – Blog

Birtakım filolojik hassasiyetler: Eskiçağ ve günümüze dair kişisel okumalar ::: İstanbul Üniversitesi, Latin Dili ve Edebiyatı bölümü, Dr.

Köken Bakımından Hint-Avrupa Dil Ailesi

Hint-Avrupa Dil Ailesi

Latince ama ne için? sayfasına dönmek için tıklayınız.

Latince geniş Hint-Avrupa (Indo-European) dil ailesine aittir, bu dil ailesinin tüm üyelerini Asyalı (Asiatic) ve Avrupalı (European) olmak üzere iki gruba ayırıyoruz.

1 Asya üyeleri

1.1 Sanskritçe: Eski Hindistan’da konuşulan Sanskritçenin bildiğimiz kadarıyla en eski örnekleri Vedalar olarak bildiğimiz ilahi metinlerinin (Vedic Hymns) diliyle yazılmıştır. Bu ilahiler Hint-Avrupa dil ailesine mensup dillerde yazılmış en eski metinler olup, tarihi geleneksel tahmine göre İ.Ö. 1500’lere kadar uzanır. Bu dil bazı tarihçilere göreyse bin sene kadar daha eski olmalıdır, yani İ.Ö. 2500’lere kadar uzandığı da söylenir. Günümüz Hindistan’ında değişmiş bir biçimi kullanılan bu dilin farklı lehçeleri ve kullanımları vardır.

1.2 Farsça: Eski Persia’da konuşulmuş olmakla birlikte Sanskritçeye benzer. Eski Farsça ve Avesta olmak üzere iki temel gruba ayrılır. Eski Farsçanın en eski örneklerinin 1. Darius dönemine yani İ.Ö. 6. yüzyıla kadar uzandığını biliyoruz, bu dille yazılmış kimi krallık metinleri tabletler üzerinde günümüze ulaşmıştır. Avesta dili ise Perslerin kutsal kitaplarının dilidir. Başka deyişle Zerdüşt tarafından Persia coğrafyasında kurulan ateşe-tapım dininin resmî dilidir ve İ.Ö. 1000’lere kadar uzanır. Günümüz İran’ında konuşulan Farsça, bu iki eski Farsça versiyonunun zaman içinde özellikle de Arapçadan alınan kelimeler ve kelime gruplarıyla birlikte değişmiş halidir.

1.3 Ermenice: Karadeniz ile Kafkas Dağları yakınında bir yerde, Eski Armenia’da konuşulan Ermenice Farsçaya çok benzediği için bu kategoride değerlendirilmiştir, ancak onu ayrı, kendine has bir kategoride değerlendirenler de vardır. Ermenice yazılmış en eski edebî metinler İ.S. dördüncü ve beşinci yüzyıllara uzanmakla birlikte, genelde Eski / Yeni Ahit çevirisi ve yorumlarından oluşur. Günümüzde de aynı bölgede yaşayan ve dünyanın değişik bölgelerine dağılmış olan Ermeniler tarafından zaman içinde değişmiş olan versiyonu konuşulmaktadır.

1.4 Tokarya dili: Günümüzde Türkistan’ın bulunduğu bölgede konuşuluyordu. Kimi uzmanlara göre, bu dil de kendine has bir kategoride değerlendirilmelidir; kimi uzmanlar da bu dilin Hint-Avrupa dil ailesinin Asya koluna mı, yoksa Avrupa koluna mı bağlı olduğu konusunda kararsız kalmıştır ancak ekseriyetle -buradaki bölümlemede de kabul ettiğimiz üzere- Asya koluna bağlı olduğu söylenmiştir. Sanskritçeden yapılmış olan kutsal metinler en eski edebî metinlerini oluşturur bu dilin ve bunun için de verilebilecek en eski tarih İ.S. 7. yüzyıldır.

2 Avrupa üyeleri

2.1 Yunanca: Yunanlar İ.Ö. 1500’lere kadar uzanan geçmişleriyle, Avrupa kolunun en eski unsurunu oluşturur. Genel olarak Yunanistan (Graecia) ve Anadolu’da (Asia Minor) bulunmuş olup, daha eski dönemde buraya yerleşmiş olmalılar. Homeros destanlarını (Ilias ve Odysseia) temel alırsak Yunan edebiyatının ilk yazılı örneklerinin İ.Ö. 9. yüzyılla tarihlendiğini söyleyebiliriz.

2.2 İtalik Grup: İtalik grubunu Italia yarımadasının kuzey bölgesinde (Umbria) konuşulan Umbria lehçesi, güney bölgesinde (Samnium, Campania, Lucania, vs.) konuşulan Oscensis lehçesi (Osca lehçesi de denebilir) ve merkezinde (Latium) konuşulan Latince oluşturur. Bunların yanında yine Latium kaynaklı Marsi ve Volsci gibi kavimlerin diğerlerine nazaran yaygın olmayan lehçelerinden de bahsedilebilir. Genelde Latin edebiyatının İ.Ö. 250’den sonra -Yunan edebiyatının etkisiyle- Livius Andronicus, Naevius ve Plautus  gibi yazarlarla başladığı kabul edilir. Bu konuyu “Latin Edebiyatı” başlıklı bölümde detaylandıracağız.

2.3 Keltçe (ya da Kelt Grubu): Elimizdeki en eski tarihsel kayıtlara bakarsak, Keltler ilkin Orta Avrupa’nın belli bölgeleriyle birlikte büyük ölçüde Italia’nın kuzey kısmında yaşamış, İ.Ö. 2. yüzyıldan sonra Gallia ve Britannia’da görülmüştür. Bu dili oluşturan farklı lehçe ya da diller vardır, en temel olanları sayarsak: Gallia’da konuşulan Gallia dili, günümüz Fransa’sında hala konuşulan Breton dili, günümüz İrlanda’sında yaygın bir şekilde konuşulan İrlanda Gallia dili, günümüzde Galler dili olarak bilinen dil ve İskoç Gallia dili.

2.4 Tevtonik Grubu: Fazlasıyla geniş bir gruptur. Elimizdeki kayıtlara bakılırsa en eski temsilcileri Gothlardır; yazılı edebiyat olarak baktığımızda en eski metin de Goth piskopos Ulfilas’ın İ.S. 370’lerde yaptığı Kutsal Kitap çevirisidir. Bu gruptaki diğer diller, Eski İskandinavya’da kendini gösteren Eski Norveç (Old Norse) olarak adlandırdığımız kültürle ilişkilidir, bu dilden doğan modern dilleri sayarsak: İzlandaca, Norveççe, İsveççe, Danca, Almanca, Hollandaca ve modern İngilizcenin doğduğu Anglo-Saxon dili.

2.5 Baltık-Slav Grubu: Bunlar doğu Avrupa dilleridir. Bu grup da içinde iki alt-gruba ayrılır, bunlardan ilki olan Baltık grubu Baltık Denizi’nin doğu kıyılarında günümüzde de konuşulan Litvanya ve Let dilinden oluşur. Baltık grubunun en eski edebî eserleri İ.S. 16. yüzyılla tarihlenir. Slav grubu ise birçok dilden oluşur, elbette ki, en önemlileri Rusça, Bulgarca, Sırpça, Bohem dili ve Lehçedir. Slav grubunun en eski örneği olan eski Bulgar dilinde yazılmış en eski edebî eser 9. yüzyılla tarihlenen bir Kutsal Kitap çevirisidir.

2.6 Arnavutça: Arnavutluk’ta ve kısmen Yunanistan, İtalya ve Sicilya’da konuşulan bu dil yapı itibariyle Baltık-Slav Grubu’ndaki dillerle yakın ilişkili olup Latince, Türkçe, Yunanca ve Slav dillerinden çok fazla sözcük almıştır. Edebî anlamda en eski görülme tarihi 17. yüzyıldır.

Kökensel  arka-plan Himalayalar’ın kuzeyi mi?

Yukarıdaki bölümleme de gösteriyor ki, Hint-Avrupa dil ailesine mensup diller arasında önemli farklılıklar vardır. Ancak birçok dil uzmanı bu dillerin gramer ve sözcük yapıları arasındaki benzerliklerden hareketle, hepsinin tek bir ata-dilden geldiğini ve sonradan -zaman içinde- değişim gösterdiğini düşünmüştür. O halde bir zamanlar bütün bu dillerin atası olan tek bir dil, doğal olarak o dili konuşan tek bir toplum ve tek bir kültür olduğunu varsayabiliriz. Peki, bu toplum ve kültürün coğrafyasını ve özgül niteliklerini tümden bilebilmek mümkün müdür? Açık ki, bugüne kadar mümkün olmadı, ancak ileride teknolojinin gelişmesiyle birlikte yeni arkeolojik ve edebî verilerin bizi bu konuda daha fazla bilgilendireceğini varsayabiliriz. Bugüne kadarki en güçlü varsayım, söz konusu ata-kültürün Himalaya Dağları’nın kuzeyinde, Asya’nın merkezinde olduğu yönündedir. Bu varsayımın kaynağı ise Sanskritçeye verilen aşırı önemdir, zira bu dilde yazılmış olup günümüze ulaşan en eski edebî metinlerden yani Vedalar’dan hareketle eski Hindistan yerleşimcilerinin Hint-Avrupa dil ve kültür ailesinin kökleri olduğu, dolayısıyla merkezî yurdun kuzeydeki yüksek bir platoda aranması gerektiği düşünülmüştür. Peki bu ata-kültür ne zaman parçalanıp, farklı kültür ve dilleri meydana getirdi? Elbette, bunu bilmek de güç. Sadece şu söylenebilir: Eğer böyle bir ata-kültür varsa ve bu kültür, dili Sanskritçe olan Eskiçağ Hindistan kültürüyle yakından ilişkiliyse, Sanskritçenin en geç İ.Ö. 2500’lere dayanan ayrı varlığı, bahsi geçen kültür ve dil ayrılığının en erken İ.Ö. 5000’lere dayandığını bize gösterebilir. Ancak bu da bir varsayımdır.

Latince ama ne için? sayfasına dönmek için tıklayınız.

One comment on “Köken Bakımından Hint-Avrupa Dil Ailesi

  1. Utku Bostan
    19/08/2016

    diller ve etnik kökenlere karşı tuhaf bi ilgim olmuştur hep :).bi de merak ettiğim hint -avrupa dilleri fonetik olarak birbirine bu kadar benzerken türk dilleri arasında fonetik benzerlik çok az.bunun nedeni nedir?

Utku Bostan için bir cevap yazın Cevabı iptal et

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: